پژوهشکده هنر، معماری و شهرسازی نظر باغ نظر 1735-9635 23 156 (ویژه‌نامه همایش بین‌المللی «میراث معماری در خطر») 2026 05 22 Mountain Fortresses of Northwestern Iran: A Study on the Risks to Defensive Architectural Heritage میراث معماری در خطر، مطالعه موردی قلعه های کوهستانی شمال غرب ایران 79 96 243908 10.22034/bagh.2026.571175.5976 FA مهدی کاظم پور دانشکدۀ حفاظت آثار فرهنگی، دانشگاه هنر اسلامی تبریز، تبریز، ایران Journal Article 2026 01 06 <strong>Problem statement: </strong>In Iran, fortresses are generally classified into two categories: mountain fortresses and plain fortresses. Mountain fortresses were constructed along mountain passes, on ridgelines, beside valleys, or near rivers, primarily with the purpose of providing security and defense. In northwestern Iran, due to its distinctive topographical features, thousands of mountain fortresses exist. These structures have been built from the fourth millennium BCE coinciding with the emergence of political and social instability and their construction continued until the Qajar period. The architectural plans of these fortresses were strongly influenced by the topographical characteristics of their surrounding landscapes, and local stone materials were predominantly used in their construction. Owing to their mountainous geographical setting and the use of indigenous materials, these fortresses are highly vulnerable to various forms of deterioration. The research addresses two main questions: What materials were most commonly used in the construction of mountain fortresses? And which factors have had the greatest impact on their deterioration? <br><strong>Research method:</strong> This article, employing a descriptive-analytical method and relying on both fieldwork and library-based studies, examines the natural and human factors contributing to the destruction of these monuments, including precipitation, frost action, soil erosion, and anthropogenic impacts. <br><strong>Conclusion:</strong> The findings indicate that the primary construction materials of mountain fortresses in northwestern Iran are stone and sarooj mortar, while factors such as erosion, earthquakes, human intervention, and environmental conditions have had the most significant impact on their destruction. <strong>بیان مسئله: </strong>در ایران قلعه‌ها به دو دستۀ قلعه‌های کوهستانی و جلگه‌ای تقسیم‌بندی می‌شوند. قلعه‌های کوهستانی در مسیر گذرگاه‌ها، ستیغ کوه‌ها، کنار دره‌ها و یا رودها ساخته شده‌اند و هدف از ساخت آنها تأمین امنیت بوده است. در شمال‌غرب ایران به‌دلیل ویژگی‌های توپوگرافی، هزاران قلعۀ کوهستانی وجود دارد که از هزارۀ چهارم ق.م. درست از زمانی که ناامنی‌های سیاسی و اجتماعی آغاز شده است، ساخته شده و تا دورۀ قاجار ادامه یافته است. این نوع قلعه‌ها در پلان خودشان از ویژگی‌های توپوگرافی بافت متأثر و همچنین از مصالح سنگی همان منطقه نیز برای ساخت آنها استفاده شده است. این نوع قلعه‌ها به‌دلیل موقعیت جغرافیایی کوهستانی و مصالح بومی آسیب‌پذیری بیشتری دارند. دو سؤال اصلی این پژوهش به شرح زیر هستند: قلعه‌های کوهستانی بیشتر از چه مصالحی ساخته شده‌اند؟ چه عواملی بر تخریب این آثار بیشترین تأثیر را دارد؟<br><strong>روش پژوهش: </strong>این مقاله با روش توصیفی-تحلیلی و با اتکا به مطالعات میدانی و کتابخانه‌ای به بررسی عوامل طبیعی (مانند بارش، یخ‌زدگی، فرسایش خاک و انسانی و...) در تخریب این آثار می‌پردازد. <br><strong>نتیجه‌گیری: </strong>براساس این مطالعه مشخص شد که بیشترین مصالح مورد استفاده برای ساخت قلعه‌های کوهستانی شمال‌غرب ایران، سنگ و ملاط ساروج هست و عواملی ازجمله فرسایش، زلزله، انسانی و شرایط محیطی بیشترین تأثیر را در تخریب آنها دارند. https://bagh-sj.com/article_243908_35d942d4786cf125e4f77f45425ccd2d.pdf