بررسی تأثیر مدرنیته بر معماری خانه‌های معاصر شهر تبریز در دورۀ قاجاریه

دوره 21، شماره 132
خرداد 1403
صفحه 71-82

نوع مقاله : مقالۀ پژوهشی

نویسندگان

1 استادیار گروه معماری، واحد ارومیه، دانشگاه آزاد اسلامی، ارومیه، ایران.

2 کارشناس ارشد مرمت و احیای بناها و بافت‌های تاریخی، مدرس مرکز آموزش علمی کاربردی جهاد دانشگاهی، تبریز، ایران.

چکیده
بیان مسئله:تبریز به‌عنوان یکی از شهرهای مهم ایران در ادوار تاریخ به‌خصوص چند سدۀ اخیر مطرح بوده است، در دوران قاجار بسیاری از دستاوردهای تازۀ دنیای جدید، برای اولین‌بار در ایران، در این شهر تجربه شد. معماری تبریز به‌عنوان شهری پیشگام در شکل‌گیری تجدد در ایران، دستخوش تغییراتی در این دوران شد و معماری سنتی ایران را تحت تأثیر قرار داد. سؤال اصلی پژوهش این است که تأثیر مظاهر تجدد بر کالبد معماری خانه‌های تبریز چگونه نمود یافته و چه تغییراتی در معماری این دوران صورت پذیرفته است؟
هدف پژوهش: هدف از این پژوهش بررسی تأثیر تجدد و مدرنیته‌شدن ایران بر معماری دورۀ قاجار در تبریز است.
روش پژوهش: این پژوهش براساس هدف، پژوهشی با رویکرد کیفی است که با استفاده از روش تحقیق تفسیری-تاریخی در بٌعد موضوعات تاریخی و روش تحقیق توصیفی-تحلیلی در بٌعد موضوعات معماری به‌دنبال پاسخ به سؤال پژوهش است. گردآوری داده‌ها براساس مطالعات کتاب‌خانه‌ای و مشاهدات میدانی بوده و به بررسی تأثیر عناصر معماری غربی بر معماری ایرانی با تأکید بر خانه‌های شهر تبریز در دورۀ قاجار پرداخته شده است، در این پژوهش عناصر معماری غربی متغیر مستقل و معماری خانه‌های تبریز متغیر وابسته هستند.
نتیجه‌گیری: نتایج تحقیق حاکی از این است که در این دوران به‌واسطۀ ولیعهدنشین‌بودن و تمرکز قدرت و ثروت در این شهر بستر مناسبی برای روشن‌فکران برای ایجاد تغییرات در سطوح مختلف از جمله معماری فراهم شد و شاهد ورود عناصر معماری غرب هم‌چون سقف‌های شیبدار، سرستون‌های کرنتین، جفت ستون در نما، قوس‌های نیم دایره‌ای، تأکید بر پلۀ ورودی، استفاده از نردۀ فلزی برای پله‌ها، استفاده از خطوط منحنی و نمای متقارن در ساختمان هستیم.

کلیدواژه‌ها

عنوان مقاله English

Investigating the Influence of Modernity on the Architecture of Contemporary Houses in Tabriz City during the Qajar Period

نویسندگان English

Babak Motiei 1
Mahmoud Mahdipour 2
1 Assistant Professor, Department of Architecture, Urmia Branch, Islamic Azad University, Urmia, Iran.
2 MSc. in Conservation of Historic Buildings and Site, Inviting lecturer, Institute of Applied Science Technology Jahad Daneshgahi, Tabriz, Iran.
چکیده English

Problem statement: Tabriz has received much attention as one of the important cities of Iran in various periods of history, especially in the last few centuries. During the Qajar era, many new achievements of the new world were experienced in this city of Iran for the first time. As a pioneer city in the formation of modernity in Iran, the architecture of Tabriz underwent changes during this period and influenced the traditional architecture of Iran. The main question of the research is how the impact of modernity on the architectural forms of Tabriz houses was manifested and what changes were made in the architecture of this era.
Research objective: The purpose of this study is to investigate the impact of modernization in Iran on the architecture of the Qajar period in Tabriz.
Research method: This research employs a qualitative approach, which seeks to answer the research question by using the interpretive-historical research method for historical issues and the descriptive-analytical research method for architectural issues. Data were collected through library research.
Conclusion: The results of the study indicate that the acquaintance of the people of Tabriz with the manifestations of modernity by traveling to Europe led to the tendency of this city to move toward Westernization and the usage of Western elements in architecture such as pair columns in the facade, Corinthian order columns, two-way stairs at the entrance, the use of semicircular arches, the use of metal railing for stairs, the use of curved lines, and extraversion in some buildings.

کلیدواژه‌ها English

  • Modernity
  • Qajar
  • Tabriz
  • House
  • Architecture
ابراهیمی، غلامرضا؛ سلطان‌زاده، حسین و کرامتی، غزال. (1396). بازتاب فرهنگ غرب در تحول سبک زندگی و معماری خانه‌های اواخر قاجار شهر همدان. باغ نظر، 14 (47)، 29-38.
 https://www.bagh-sj.com/article_45082.html
اجتهدن‍ژاد کاشانی، سالار و‌ ساعی،‌ علی. (1396). برساخت چندسطحی مدرنیته: تلاشی برای فرموله کردن یک دستگاه نظری در ایران. فصل‌نامۀ مطالعات توسعۀ اجتماعی-فرهنگی، 6 (2)، 151-175.
 http://journals.sabz.ac.ir/scds/article-1-446-fa.html
اسمعیلی سنگری، حسین و عمرانی، بهروز. (1393). تاریخ و معماری خانه‌های تبریز قدیم. انتشارات فروزش.
بانی مسعود، امیر. (1388). معماری معاصر ایران. نشر هنر معماری قرن.
بانی مسعود، امیر. (1389). معماری غرب ریشه‌ها و مفاهیم. نشر هنر معماری قرن.
باور، سیروس. (1388). نگاهی به پیدایش معماری نو در ایران. نشر فضا. 
بلیلان اصل، لیدا؛ کفاشیان، زهرا؛ اقبالی، مولود و هاشمی، میرداود. (1398). بررسی تأثیر عکس، تمبر و کارت‌پستال بر دیوارنگاری‌های خانه‌های قاجار تبریز (مطالعۀ موردی: خانۀ حریری تبریز). فصل‌نامۀ مطالعات فرهنگ-ارتباطات، 20 (46)، 89- 112.https://www.jccs.ir/article_92683.html
پایا، ‌علی. (1387). ملاحظاتی انتقادی دربارة تجربة مدرنیتة ایرانی. نشریۀ حکمت و فلسفه،‌ 4 (3)، 63-89. https://wph.atu.ac.ir/article_5754.html
ترکاشون، بهاره؛ افضلیان، خسرو؛ صحاف، خسرو و ثقه‌الاسلامی، عمید‌الاسلام. (1400). تأثیر تحولات معماری اواخر دورۀ قاجار بر تزئینات خانه‌های مشهد. مطالعات هنر اسلامی، 18(42)، 58-73.
 https://www.sysislamicartjournal.ir/article_131511.html
تیموری، راضیه؛‌ کرمی، فریبا؛ تیموری، زینب و صفدری، امین. (1393). عوامل مؤثر بر گردشگری مکان‌های تاریخی شهری، نمونۀ موردی: بازار تاریخی کلان‌شهر تبریز. گردشگری شهری، 1 (1)،‌ 63-78.
 https://jut.ut.ac.ir/article_53153.html
حقیر، سعید و صلواتی، کامیار. (1399). تمجیدهای ایرانیان از معماری فرنگ و رابطۀ آن با انتقادهای آنان از معماری ایران در اواخر دوران قاجار. باغ نظر، 17 (83)، 5-14.https://www.bagh-sj.com/article_105724.html
زیویار، فرهاد. (1396). بازتاب غرب و مدرنیته در سفرنامه میرزا صالح شیرازی (تحلیل و نقد تاریخی جریان اصلاح فرهنگی در مواجهات ایران و غرب). فصل‌نامۀ علمی و پژوهشی پژوهش‌های سیاسی جهان اسلام،‌ 7 (3)، 55-72.http://priw.ir/article-1-494-fa.html
سرداری‌نیا، صمد. (1386). تبریز شهر اولین‌ها. نشر اختر.
سرداری‌نیا، صمد. (1387). سیری در تاریخ آذربایجان. نشر اختر.
عطازاده، مهدی. (1383). سیمای تبریز در دورۀ ناصرالدین قاجار. نشر اختر.
علوی‌پور، سید محسن. (1395). مدرنیته و مواجهۀ فکری ایران با آن؛ بررسی و نقد کتاب رویارویی فکری ایران با مدرنیت. پژوهش‌نامة انتقادی متون و برنامه‌های علوم انسانی،‌ 16 (4)، 133-152.
 https://criticalstudy.ihcs.ac.ir/article_2308.html
قبادیان، وحید. (1383). معماری در دارالخلافه ناصری (سنت و تجدد در معماری معاصر تهران). نشر پشتوتن.
قبادیان، وحید. (1392). سبک‌شناسی و مبانی نظری در معماری معاصر ایران. انتشارات علم معمار.
قره‌بگلو، مینو و رشاد، لاله. (1400). عوامل تصویرپذیر در خانه‌های دورۀ قاجار در شهر تبریز. فصل‌نامۀ تحقیقات جغرافیایی، ۳۶ (۳)، ۲۳۳-۲۴۱. 
http://georesearch.ir/article-1-1100-en.html
محمدزاده، رحمت. (1394). بررسی تطبیقی توسعۀ شبکۀ ارتباطی سنتی و جدید در بافت قدیم شهر تبریز. نشریۀ علمی و پژوهشی انجمن علمی معماری و شهرسازی ایران، 6 (2)، 83-101.
 https://www.isau.ir/article_62009.html
معصومی، سید محمد. (1395). تبیین ماهیت نوگرایی انقلاب ایران از منظر پارادایم اصالت‌گرای اسلامی. فصلنامۀ علمی پژوهشی پژوهش‌نامۀ انقلاب اسلامی، 6 (18)، 119-132. https://rjir.basu.ac.ir/article_1445.html
ناری قمی، مسعود و عباس‌زاده، محمدجواد. (1393). مهمان در خانه: یک بررسی تطبیقی میان ایران و غرب در آستانۀ دوران مدرن (نمونۀ موردی: مسکن دورۀ قاجاری تبریز). فصل‌نامۀ علمی پژوهشی پژوهش‌های معماری اسلامی، 2 (2)،‌ 93-109.http://jria.iust.ac.ir/article-1-157-fa.html
نیکنام لاله، ایوب و ذوقی، فریبرز. (1374). تبریز در گذر تاریخ، نگاهی به تاریخ و سرزمین آذربایجان. انتشارات یاران.
وحدت‌طلب، مسعود؛ یاران، علی و محمدی خوش‌بین، حامد. (1397). بررسی مفهوم و ارزیابی پر و خالی در جداره‌های خانه‌های تاریخی تبریز. فصل‌نامۀ پژوهش‌های معماری اسلامی، 6 (2)، 66-80.
 http://jria.iust.ac.ir/article-1-1011-fa.html
ویولت شکیبا، پریا؛ حبیبی، سید محسن؛ طبیبیان، منوچهر و قدیمی قیداری، عباس. (1399). تبریز، مدرنیته و تأثیر آن بر شهرسازی مدرن ایران. تاریخ اسلام و ایران، 30 (48)، 181-208.https://hii.alzahra.ac.ir/article_4839.html
یاران، علی و بهرو، حسین. (1396). تأثیر فرهنگ و اخلاق اسلامی بر مسکن و کالبد فضایی خانه‌های عصر قاجار (نمونۀ موردی: خانه‌های عصر قاجار در شهر اردبیل). فصل‌نامۀ پژوهش‌های معماری اسلامی، 5 (2)، 91-107.
 http://jria.iust.ac.ir/article-۱-۷۶۷-fa.html