مطالعۀ تطبیقی عناصر مشترک فرهنگی در نقوش تزئینی مساجد کبود ایران، ارمنستان، افغانستان و ترکیه

دوره 21، شماره 133
تیر 1403
صفحه 33-42

نوع مقاله : مقالۀ پژوهشی

نویسندگان

1 گروه مطالعات تحلیلی و تطبیقی هنر اسلامی، واحد تهران مرکزی، دانشگاه آزاد اسلامی، تهران، ایران.

2 دانشیار گروه نقاشی، دانشکدۀ هنر و معماری، دانشگاه تربیت مدرس، تهران، ایران.

3 دانشیار گروه نمایش، دانشکدۀ هنر، واحد تهران مرکزی، دانشگاه آزاد اسلامی، تهران، ایران.

چکیده
بیان مسئله: تزئینات، عنصر لاینفک در معماری اسلامی است. استفاده از نقوش گیاهی به‌صورت طرح‌های سادۀ هندسی یا رئالیستی بر روی کاشی همیشه مورد توجه معماران بوده است. کاشی‌کاری با نقوش گیاهی در‌ ‌‌مساجد به‌عنوان ابزاری جهت انتقال مفاهیم دینی و مذهبی در جهان اسلام و برقراری ارتباط انسانی با الوهیت و ایجاد فضای روحانی نقش بسیار مهمی داشته است. تحقیق حاضر در پی پاسخ‌ به این سؤال بوده است که بررسی عناصر مشترک فرهنگی در نقوش تزئینی مساجد کبود ایران، ارمنستان، افغانستان و ترکیه با روش تطبیقی چگونه قابل تبیین است؟
هدف پژوهش: هدف از نگارش این تحقیق، بررسی تطبیقی عناصر مشترک فرهنگی در نقوش تزئینی مساجد کبود ایران، ارمنستان، افغانستان و ترکیه است. 
روش پژوهش: این پژوهش به روش مقایسه‌ای و با استناد به منابع کتابخانه‌ای، میدانی و شیوۀ تجزیه و تحلیل مبتنی‌بر مطالعۀ تطبیقی نقوش تزئینی انجام گرفته است.
نتیجه‌گیری: نتایج حاکی از آن است که شباهت‌های بسیاری در نقوش گیاهی کاشی‌کاری مساجد کبود وجود داردکه نشانه و نمادهایی از فرهنگ مناطق چهارگانه است. این نقوش گیاهی از طبیعت الهام‌یافته و ساده و خلاصه شده‌اند که در قالب هندسی-گیاهی به شکل تزئینی جلوه کرده‌اند .در مساجد ایروان و ایران نقوش تزئینی گیاهی مشابهت بیش‌تری دارند و مسجد کبود ترکیه متأثر از هنر و فرهنگ عثمانی-بیزانسی است. در مسجد کبود مزارشریف طرح‌‌های گیاهی از ساده تا پیچیده الهام‌گرفته از مسجد کبود تبریز و ترکیه است. طبیعت پیرامون ما در حکم نشانه‌هایی هستند که می‌توانند معناهایی در ذهن بشر ایجاد کنند، مانند گل ‌لاله، رستاخیز؛ میخک، قدرت؛ گل‌های چندپر، کثرت؛ برگ‌ کنگری، سرزندگی و گل ‌انارکه نماد جاودانگی و باروری است. با توجه به این‌که تزئینات مساجد متأثر از سلایق حکومتی، اعتقادات دینی، تجربیات شخصی، شرایط اقلیمی و باورها و رسومات کهن مردم آن منطقه است. ‌‎‍‌‌‌‌‌اما تزئینات مسجد کبود تبریز به‌عنوان الگوی اولیه و مهم در هر زمان برای سه مسجد کبود دیگر نقش‌آفرینی کرده است.

کلیدواژه‌ها

عنوان مقاله English

A Comparative Study of Common Cultural Elements in the Decorative Patterns of Blue Mosques in Iran, Armenia, Afghanistan, and Turkey

نویسندگان English

Saeedeh Joshaghani 1
Mohammad Kazem Hasanvand 2
Mohammad Aref 3
1 Department of Analytical History and Comparative Studies of Islamic Art, Central Tehran Branch, Islamic Azad University, Tehran, Iran.
2 Associate Professor of Creative Arts (in Painting), Department of Painting, Faculty of Art and Architecture, Tarbiat Modares University, Tehran, Iran.
3 Associate Professor of Art anthropology, Theatre Department of Faculty Member of Art, Tehran Branch, Iran.
چکیده English

Problem statement: Decoration is an inseparable element of Islamic architecture. The use of vegetal motifs in the form of simple geometric or realistic patterns on tiles has always been a focal point for architects. Tilework with vegetal motifs in mosques has played a significant role as a tool for conveying religious and spiritual concepts in the Islamic world, establishing a human connection with the divine, and creating a spiritual atmosphere.
Research objective: This study aims to conduct a comparative examination of the common cultural elements in the decorative patterns of blue mosques in Iran, Armenia, Afghanistan, and Turkey. The present study seeks to answer the question of how the examination of common cultural elements in the decorative patterns of blue mosques in Iran, Armenia, Afghanistan, and Turkey can be articulated through a comparative method.
Research method: This study is done using a comparative approach and relies on library and field sources, as well as a method of analysis based on a comparative study of decorative patterns.
Conclusion: The results indicate that there are significant similarities in the vegetal motifs of tiled decorations in blue mosques, which serve as signs and symbols of the cultural heritage of the four regions. These vegetal motifs are inspired by nature and are simplified and stylized in a geometric-vegetal form of decoration. The decorative vegetal motifs in the mosques of Yerevan and Iran exhibit more similarities, while the Blue Mosque in Turkey shows the influence of Ottoman-Byzantine art and culture. The Blue Mosque of Mazari Sharif incorporates vegetal motifs ranging from simple to intricate, drawing inspiration from the Blue Mosques of Tabriz and Turkey. The surrounding nature serves as a source of symbols that evoke meanings in the human mind, such as the tulip flower symbolizing resurrection, the clove representing power, the multi-petal flowers signifying abundance, the thistle leaf symbolizing vitality, and the pomegranate flower which is the symbol of immortality and fertility. Considering that mosque decorations are influenced by governmental tastes, religious beliefs, personal experiences, and climatic conditions, as well as the beliefs and traditions of the local people, the Blue Mosque of Tabriz has played a significant role as the primary and influential model for the other three blue mosques over time.

کلیدواژه‌ها English

  • Cultural elements
  • Common motifs
  • Vegetal
  • Geometrical
  • Blue mosques
امینی آحور، سعید و جمالی، سیروس. (1399). بررسی تطبیقی تأثیر اقلیم در دو مسجد مهم دورۀ تیموریان (مسجد کبود تبریز و مسجد جامع یزد). ششمین کنفرانس بین‌المللی پژوهش‌های نوین در عمران، معماری، مدیریت شهری و محیط زیست. کرج.         
آدام، رابرت و سلطانزاده، حسین. (1375). معماری کلاسیک (ترجمۀ هومن ارجمندفرد). انتشارات دفتر پژوهش‌های فرهنگی.
بهـــرامی نژاد، فاطــــمه و کابلـــی، محمدهادی. (1398). مهندسی فرهنگی در شکل‌گیری الگوی معماری اسلامی. مطالعات هنر اسلامی، 16(36)، 29-48. https://doi.org/10.2203/IAS.2020.200963.1021
جوشقانی، سعیده؛ حسن‌وند، محمدکاظم و عارف، محمد. (1400). مطالعۀ تطبیقی نقوش تزئینی در مساجد کبود مزارشریف افغانستان و سلطان احمد ترکیه. باغ نظر، 18(105)، 5-18. https://doi.org/10.22034/BAGH.2021.292912.4932                 
حسینی نیا، سیدمهدی؛ بهرامی، امیر؛ نوید، علی و حیدری، مهدی. (1395). مقایسۀ کتیبه‌نگاری دو مسجد گوهرشاد و کبود. پژوهش‌های باستانشناسی ایران، 6(11)، 191-206. https://doi.org/10.2284/NBSH.2016.1748 
حق‌نظریان، آرمن. (1388). مسجد ایرانی کبود ایروان. فصلنامۀ پیمان، 13(50)، 42-49. 
خسرویانی، نگین و جوادی، شهره. (1400). معرفی و بازشناسی نقش اسلیمی در تزئینات دوران اسلامی براساس نقد کتاب اسلیمی و نشان‌ها. فصلنامۀ علمی هنر و تمدن شرق، 34(9)، 15-28.  https://doi.org/10.22034/JACO.2021.299546.1211
خواجه ‌احمد عطاری، علیرضا و صادقی، عاطفه. (1396). جاودانگی صورت‌های سمبولیک در تزئینات مسجد جامع عباسی اصفهان و مسجد سلطان احمد استانبول. فصلنامۀ مطالعات تاریــخ اسلام، 9 (35)، 37-61. https://doi.org/20.1001.1.22286713.1396.9.35.2.1
سربخشیان، بهنام و حجازی، مهینه السادات. (1398). نمادهای پایداری محیط زیست در باور مذهبی ایران با تأکید بر دین زرتشت و اسلام. ششمین کنفرانس ملی پژوهش‌های کاربردی در مهندسی عمران، معماری و مدیریت شهری و پنجمین نمایشگاه نمایشگاه تخصصی انبوه‌سازان مسکن و ساختمان استان تهران، تهران.
کریمی، نازنین. (1399). تحلیل معماری مساجد و مدارس چهارایوانی ایران براساس تئوری نشانه‌شناسی معماری امبرتو اکو (رسالۀ منتشرنشدۀ دکتری معماری)، دانشگاه الزهرا، تهران. 
نژاد ابراهیمی، احد؛ قره‌بگلو، مینو و کابلی، محمد هادی. (1397). عوامل ارتباط موثر بر و نشانه‌شناسی در معماری، مطالعه موردی مسجد کبود تبریز. نشریه جاویدان خرد، 15(34)، 179-202. https://doi.org/10.22034/IW.2019.69691  
نظری والا، نوشین و طوفان، سحر. (1399). بررسی معماری پارامتریک و نقوش هندسی معماری ایرانی- اسلامی، نمونه موردی: نقوش هندسی مسجد کبود تبریز. هفتمین کنفرانس ملی پژوهش‌های کاربردی در مهندسی عمران، معماری و مدیریت شهری و ششمین نمایشگاه تخصصی انبوه‌سازان مسکن و ساختمان استان تهران، تهران.