تحلیل بصری و محتوایی قاب کاشی شومینۀ موزۀ «شانگری‌لا» بر مبنای عامل مشروعیت و سلسله‌مراتب قدرت در عصر قاجار

دوره 21، شماره 133
تیر 1403
صفحه 65-74

نوع مقاله : مقالۀ پژوهشی

نویسندگان

1 دانشجوی دکتری پژوهش هنر، دانشکدۀ هنر، دانشگاه شاهد، تهران، ایران.

2 دکتری هنر اسلامی، دانشکدۀ هنر، دانشگاه تربیت مدرس، تهران، ایران.

چکیده
بیان مسئله:سلسلۀ قاجار مانند هر حکومت دیگری در ایران، برای استقرار و بقای خود به اقتدار و مشروعیت نیاز داشت. شاکلة حکومتی و قدرت سیاسی این سلسله دارای مناصب و مراتبی بود که در رأس آن شخص پادشاه و در درجات بعدی، طبقة ملوک‌الطوایف قرار می‌گرفت. آثار هنری دورۀ قاجار، به‌خصوص نمونه‌های فاخر درباری، از بعضی جهات بازتاب‌دهنده یا محصول همین شاخصه‌ها و جریان‌های غیرعینی محسوب می‌شوند. قاب کاشی شومینة موزۀ «شانگری‌لا» (امریکا)، اثری است با مؤلفه‌های بصری و مفهومی خاص که مطالعة آن به‌عنوان مصداقی از موارد یادشده می‌تواند در ارزیابی این شاخصه‌ها مؤثر باشد.
هدف پژوهش: هدف این نوشتار، مطالعۀ خصوصیات این قاب کاشی به‌لحاظ تصویری و تکنیک‌های بصری و خوانش محتوایی این خصوصیات در ارتباط با مسئلۀ مشروعیت و سلسله‌مراتب قدرت در عصر قاجار است.
روش پژوهش: این پژوهش از نوع کیفی و به روش توصیفی- تحلیلی انجام شده است. 
نتیجه‌گیری: نتایج پژوهش بر این نکات تأکید می‌کنند که اثر مذکور علاوه بر جنبۀ کاربردی و تزئینی، دو عامل اتکاء به پشتوانه‌های سیاسی- حکومتی دولت  صفویه و باستان‌گرایی را به‌عنوان عواملی مشروعیت‌زا، در قالب تصویر، دستمایه قرار داده و با چینش افراد حاضر در صحنه در سه تراز متوالی که شامل هستۀ اصلی قدرت، رامشگران (حرم و حریم شاهی) و نظامیان می‌شوند، به نوعی، ساختار و مراتب قدرت را در این دوره بازنمایی می‌کند.

کلیدواژه‌ها

عنوان مقاله English

A Visual and Content Analysis of the Fireplace Tile Panel at the Shangri-La Museum through the Lens of the Legitimacy and Hierarchy of Power in the Qajar Era

نویسندگان English

Reyhaneh Keshtgar Ghasemi 1
Alireza Baharlou 2
1 Ph.D. Student in Art Research, Faculty of Art, Shahed University, Tehran, Iran.
2 Ph.D. in Islamic Arts, Faculty of Art, Tarbiat Modarres University, Tehran, Iran.
چکیده English

Problem statement: Like any other government in Iran, the Qajar dynasty required authority and legitimacy for its establishment and existence. The structure of government and political power of this dynasty was organized on the basis of positions and ranks, at the head of which was the king, and at the next hierarchical level, there was mulūk al-ṭawāʾif (feudal). The artworks of the Qajar period, especially the high ones at the court, can in one way or another be the reflection or product of these non-objective features and currents. The tile panel of the fireplace in “Shangri La Museum” (USA), a piece of artwork with special visual and conceptual components, is an example that sheds light on these features. 
Research objective: The purpose of this article is to study the features of this tile panel in terms of images and visual techniques and to examine the content of these characteristics based on the legitimacy and the hierarchy of power in the Qajar era.
Research method: This research is qualitative employing a descriptive-analytical approach.
Conclusion: The results of the research accentuate these points that, in addition to the practical and decorative aspects, the above-mentioned work portrays the political-governmental supports of the Safavid government and antiquarianism as legitimizing factors in the form of an image. The array of people at three consecutive levels represents the structure and levels of power in this period. The level includes the main core of power, the entertainers (the royal court), and the military.

کلیدواژه‌ها English

  • Qajar
  • Fireplace Tile
  • Shangri-La
  • Legitimacy
  • Hierarchy of Power
آبراهامیان، یرواند. (1384). ایران بین دو انقلاب (ترجمۀ احمد گل‌محمدی و محمدابراهیم فتاحی). چاپ یازدهم. نی.
آبراهامیان، یرواند. (1389). تاریخ ایران مدرن (ترجمۀ محمدابراهیم فتاحی). نی.
اسکرس، جنیفر. (1399). شکوه هنر قاجار (ترجمۀ علیرضا بهارلو و مرضیه قاسمی). خط و طرح.
اعتمادالسلطنه، محمدحسن‌خان. (1357). خلسه (خوابنامه) (به‌کوشش محمود کتیرایی). توکا.
بی‌نام. (1396). بنیاد هنر اسلامی دُریس‌دوک در شانگری‌لا. تاریخ مراجعه: 1400/05/11. قابل دسترس در http://qajarwomen.org/fa/collections/1272.html
پاکباز، روئین. (1395). درجست‌وجوی زمان نو: درآمدی بر تاریخ انتقادی هنر معاصر ایران (گردآوری ایمان افسریان). حرفه هنرمند.
رستم‌الحکماء، محمدهاشم آصف. (1348). رستم‌التواریخ. ج.1. چاپ محمد مشیری.
ریاضی، محمدرضا. (1395). کاشی‌کاری قاجاری. یساولی.
رینگر، مونیکا. (1400). آموزش دین و گفتمان اصلاح فرهنگی در دوران قاجار (ترجمۀ مهدی حقیقت‌خواه). چاپ پنجم. ققنوس.
زرین‌کوب، عبدالحسین. (1374). روزگاران: تاریخ ایران از آغاز تا سقوط سلطنت پهلوی. ج.3. سخن.
زمرشیدی، حسین. (1368). گلچین معقلی. کیهان.
سیف، هادی. (1376). نقاشی روی کاشی. سروش.
قاسمی، مرضیه و بهارلو، علیرضا (1400). بازخوانی نقش و جایگاه رستم در کاشی‌نگاره‌های عصر قاجار (با نگاهی بر سردر گذرگاه‌ها، بناها و نمونه‌های واحد)، نامۀ هنرهای تجسمی و کاربردی، 14 (32)، 43-71. https://doi.org/10.30480/vaa.2021.3325.1537
قزوینی، محمد شفیع. (1370). قانون قزوینی، اانتقاد اوضاع اجتماعی ایران دورۀ ناصری به همراه رسالۀ پیشنهادی برای اصلاح امور مملکت (به‌کوشش ایرج افشار). طلایه.
کرزن، جورج ناتانیل. (1362). ایران و قضیۀ ایران (ترجمۀ غلامعلی وحید مازندرانی). ج. 1. علمی و فرهنگی.
کریمی زنجانی اصل، محمد و سیده آمنه حسینی گلسفیدی. (1375). ناسازگی در قدرت سیاسی، نگاهی گذرا به ساختار قدرت در ایران عصر قاجار (از ابتدا تا ظهور مشروطیت). اطلاعات سیاسی- اقتصادی، (114-113)، 84-99.
ماهرالنقش، محمود. (1361). طرح و اجرای نقش در کاشیکاری ایران دورۀ اسلامی. ج. 5. وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی.
مجدنیا، فاطمه و عبدالرحیمی، همایون. (1398). طهران در قاب کاشی: نگاهی به کاشی‌کاری دورۀ قاجار در تهران. سازمان زیباسازی شهر تهران.
مکی‌نژاد، مهدی. (1400). فن جمیل: زندگی و آثار استاد علی‌محمد اصفهانی (کاشی‌ساز و نقاش دورۀ قاجار). فرهنگستان هنر.
ملکم، سرجان. (بی.‌تا). تاریخ ایران (ترجمۀ میرزا اسما حیرت). سعدی.
ویلس، چارلز جیمز. (1366). تاریخ اجتماعی ایران در عهد قاجاریه (ترجمۀ سید عبدلله و به‌کوشش جمشید دودانگه و مهرداد نیکنام). چاپ دوم. طلوع.
Anonymous. (2021). Shangri-La. Retrieved August 2, 2021, from www.shangrilahawaii.org 
Babayan, K. (1993). The Waning of the Qizilbash: The Spiritual and the Temporal in Seventeenth Century Iran. Princeton University.
Elseidy, R. I. (2017). Royal Protocols in the Qājār Period through Artworks. Conférence Cérémonial dans les sphères politiques et religieuses à travers les âges. Conducted by University of Sousse, colloque international du département d’histoire. Sūsah, 175-220.
Holt, P. M., Lambton, A.K.S. & Lewis B. (Eds.) (1970). The Cambridge History of Islam. Vol. 2. Cambridge University Press..
Littlefield, Sh. (2002). Doris Duke’s Shangri-La: A House in Paradise: Architecture, Landscape, and Islamic Art. Doris Duke Foundation for Islamic Art.
Matthee, R. (n.d). “SAFAVID DYNASTY”, Encyclopædia Iranica Retrieved July 28, 2008. From https://www.iranicaonline.org/articles/safavids.
Towfiq, F. (n.d.). “ʿAŠĀYER,” Encyclopædia Iranica  Retrieved December 30, 2012. from http://www.iranicaonline.org/articles/asayer-tribes.