تأثیر تغییر مسیرهای تجاری دورۀ صفویه بر دگرگونی ساختار کاروان‌سراهای مرکز و جنوب ایران

دوره 21، شماره 138
آذر 1403
صفحه 29-40

نوع مقاله : مقالۀ پژوهشی

نویسندگان

1 گروه معماری، واحد بین‌المللی کیش، دانشگاه آزاد اسلامی، جزیرۀ کیش، ایران.

2 گروه پژوهش هنر، دانشکدۀ هنر، دانشگاه تربیت‌ مدرس، تهران، ایران.

3 گروه معماری، دانشکدۀ هنر و معماری، واحد تهران جنوب، دانشگاه آزاد اسلامی، تهران، ایران.

چکیده
بیان‌مسئله:کاروان‌سراهای دورۀ صفویه از ابتدا تا اواخر این سلسله، دست‌خوش تغییرات چشم‌گیری در گونه‌شناسی و ساختار معماری خود شده‌اند. این تغییرات گونه‌‌شناختی، تحت‌تأثیر عوامل مختلفی بوده است که شناسایی و بررسی این عوامل تأثیرگذار مهم است. 
هدف پژوهش: هدف این پژوهش بررسی تغییرات اجزای مختلف گونۀ معماری کاروان‌سرا در دورۀ صفویه با توجه به تغییر مسافت و حجم تجارت در مسیرهای تجاری منتهی به مقاصد زمینی به دریایی است. حال سؤال پژوهش این است که تغییر مسیرهای تجاری در دورۀ صفویه، منجربه چه تغییراتی در گونه‌شناسی و ساختار کاروان‌سراهای این دوره شده است؟
روش پژوهش: این پژوهش با تکیه بر نظریۀ گونه‌شناسی تکاملی و به شیوۀ توصیفی- تحلیلی و با کمک مجموعه داده‌های کمی و کیفی، تأثیر تغییر مکان مسیرهای تجاری کاروانی در دورۀ صفویه را بر تغییر مشخصات کالبدی 15 کاروان‌سرای مهم احداث‌شده در مسیرهای مزبور که با توجه به امکان بررسی متغیرهای گوناگون هدفمند انتخاب شده‌اند را بررسی کرده است. 
نتیجه‌گیری: نتایج پژوهش حاکی از آن است که تغییر حجم تردد و تجارت از مسیرهای زمینی پیشین جادۀ ابریشم به مسیرهای منتهی به بنادر به‌عنوان پایانه‌های تجارت دریایی، بر ساختار و گونۀ کاروان‌سراهای احداث‌شده در این مسیرها تأثیر گذاشته است. برخلاف ساختار متداول کاروان‌سراهای مسیر تجارت زمینی جادۀ ابریشم که ساختار و حجم آ‌ن‌ها متناسب با اقامت طولانی‌مدت کاروان‌های بزرگ بوده است، کاروان‌سراهای مسیرهای دریایی، دارای پلان ساده‌تر و متناسب با اقامت‌های کوتاه مدت و حجم مال‌التجارۀ بالاتر ساخته شده‌اند. 

کلیدواژه‌ها

عنوان مقاله English

The Impact of Shifting Trade Routes During the Safavid Period on the Transformation of Caravanserais in Central and Southern Iran

نویسندگان English

Zahra Hasibi 1
Reza Afhami 1 2
Jaleh Sabernejad 3
1 Department of Architecture, Kish international Branch, Islamic Azad University, Kish Island, Iran.
2 Department of Art studies, Faculty of Art, Tarbiat Modares University, Tehran, Iran.
3 Department of Architecture, Faculty of Art and Architecture, South Tehran Branch, Islamic Azad University, Tehran, Iran.
چکیده English

Problem statement: Caravanserais of the Safavid period underwent significant changes in their typology and architectural structure from the beginning to the end of the dynasty. These typological shifts were likely influenced by a variety of factors, and identifying and examining these influential factors is of paramount importance.
Research objective: The aim of this research is to examine the changes in various architectural elements of caravanserais during the Safavid era, focusing on how shifts in distance and trade volume along routes leading from land to sea affected this architectural type. The research question posed here is: how did changes in trade routes during the Safavid period impact the typology and structure of caravanserais of this era?
Research method: This research, grounded in the theory of evolutionary typology, adopts a descriptive-analytical approach and utilizes both quantitative and qualitative data. It investigates the impact of shifting trade routes on the physical characteristics of 15 major caravanserais built along these routes during the Safavid period. These caravanserais were purposefully selected to allow the examination of various relevant variables.
Conclusion: The research found that the shift from land to sea trade routes changed the design of caravanserais. Caravanserais along the Silk Road were built for large caravans and long stays, while those along maritime routes were smaller and designed for shorter stays and more goods.

کلیدواژه‌ها English

  • Trade Routes
  • Safavid Period
  • Caravanserais
  • physical Structure
احسانی، اسماعیل؛ جعفری، علی اکبر و نورائی، مرتضی. (1400). تغییرات نهادی در نظام اقتصادی ایران در دورۀ شاه عباس اول صفوی و تأثیر آن بر فعالیت‌های تجاری (با تکیه بر آرای داگلاس نورث) ( 996 ق/ 1588 م 1038 ق/ 1629 م). جامعه شناسی تاریخی، 13(1)، 119-161.
احمدی، نعمت و صادقی، یونس. (1392). جنگ جهانی دوم و حضورمتفقین در ایران (با تأکید برنقش انگلیس). پژوهش‌نامۀ تاریخ، 8(32)، 1-22.
امیدواری، سمیه و باصولی، مهدی. (1400). تحلیلی بر گونه‌شناسی شکلی حیاط‌های گودال باغچه در فلات مرکزی ایران. مطالعۀ موردی: خانه‌های سنتی یزد. فصلنامۀ مطالعات شهر ایرانی اسلامی، 11 (44)، 29-46. https://dorl.net/dor/20.1001.1.2228639.1400.11.44.3.2 
باصولی، مهدی و درخش، سعیده. (1400). بررسی کارکردهای کاروانسراهای ایرانی با رویکرد منظرین. منظر، 13(54)، 28-37. https://doi.org/10.22034/manzar.2020.228329.2062 
بلالی اسکویی، آزیتا و رحیمی، محمد. (1402). بررسی تناسبات کاروانسراهای ایرانی با رویکرد اقلیمی؛ نمونۀ موردی: کاروان‌سرای مادرشاه و داشکسن تبریز. فصلنامۀ معماری سبز، 1(9)، 1-12.
پورمحمد، شهراد. (1392). بررسی تأثیر شناختی علل و عوامل متفاوت در شکل‌گیری و ساماندهی کاروان‌سراهای ایران. همایش ملی معماری و شهرسازی (انسان‌گرا).
پویا، مریم. (1393). تاریخچۀ جادۀ ابریشم دریایی. همایش ملی خلیج فارس.
تقوی‌فر، حمید؛ یوسف جمالی، محمدکریم و جدیدی، ناصر. (1397). روابط بازرگانی دولت صفویه با عثمانی از دورۀ شاه صفی تا سقوط صفویان (1039تا1135ق/ 1629 تا 1722م). پژوهش های تاریخی (مجله دانشکده ادبیات و علوم انسانی اصفهان)، 10 (3)، 25-39.
حسیبی، زهرا؛ افهمی،رضا و صابرنژاد، ژاله. (1403). تبیین مدل تحلیل پویایی تاریخی سفرهای تجاری با تمرکز بر کاروان سراهای دورۀ صفویه. باغ نظر 21(130)، 5-18. https://doi.org/10.22034/bagh.2023.390051.5351 
حیاتی، حامد؛ رحمت نیا، علیرضا وکویری‌زاده، حسین. (1398). گونه‌شناسی معماری مدارس سنتی با تأکید بر تأثیرسیاست های آموزشی. مطالعۀ موردی: دورۀ صفویه. باغ نظر،16(81)،61-82. https://doi.org/10.22034/bagh.2019.141198.3691 
رحمتی، اصغر؛ رحمتی، محسن و ثواقب، جهان‌بخش. (1399). تأثیر جنگ‌های مرزی شاه‌عباس اول صفوی بر پراکندگى بازرگانان در ایران. تاریخ و تمدن اسلامی، 16(32)، 75-108. 
رضوی، ابوالفضل. (1394). راه‌های تجاری در عهد ایلخانان. پژوهش نامۀ تاریخ، 3(11)، 71-90.
رنجبر، محمدعلی؛ توکلیان، علی و موسوی، احمد. (1391). روابط تجاری ایران و روسیه در دورۀ دوم حکومت صفویه (1135-996ق./1723-1588م.). فصلنامۀ تاریخ روابط خارجی، 13(51)، 57-78. https://dorl.net/dor/20.1001.1.17352010.1391.13.51.3.1 
رهرو مهربانی، سعید و نوری، سیدعلی. (1401). واکاوی تطبیقی کاروانسراهای عصر صفویه در استان کرمانشاه از منظر گونه‌شناسی درجهت ارائۀ مؤلفه‌های تأثیرگذار کالبدی. نشریۀ مطالعات هنر اسلامی، 47(19)، 675-688. https://dorl.net/dor/10.22034/ias.2023.379601.2134 
سحاب، (1383). مجموعه نقشه‌های تاریخی. https://sahabmap.com/
سعیدی‌نیا، حبیب الله. (1388). تحولات تاریخی گمرک ایران و رونق اقتصادی در دورۀ قاجاریه. تاریخ ایران، 2(4)، 103-128. https://dorl.net/dor/20.1001.1.20087357.1388.2.4.5.9 
سلطان‌زاده، حسین و یوسفی، ماندانا. (1396). چگونگی کاربرد هندسه و تفکیک فضاها در معماری پیش از تاریخ ایران، اندیشۀ معماری، 1(1)، 54-70.
شاه‌تیموری، یلدا؛ مظاهریان، حامد و حناچی، پیروز. (1390). ساختارهای جدید، واسطۀ پیوند میان گذشته و آینده (طراحی در مجاورت آب انبار سردار و حمام راه ری در شهر قزوین). هفت شهر، (37-38)، 40-55.
شهامی‌پور، امین و فرخی، علیرضا. (1393). بررسی تناسبات کاروان‌سراهای ایرانی با رویکرد اقلیم مقایسۀ موردی کاروان‌سرای رباط‌کریم تهران و شاه عباسی یزد. اولین همایش ملی معماری، عمران و محیط زیست شهری. 
ص برنجی، شینا. (1396). گونه‌شناسی فضاهای باز عمومی مدینه در دو شهر فاس و مکناس. هنر و تمدن شرق، 5(17)، 3-14. 
طالبیان، محمد حسن. (1395). منظر راه در ایران. منظر، 8(36)، 72-77.
طبسی، محسن و ناصری ازغندی، حسن. (1399). مطالعۀ تحلیلی شاخصه‌های کالبدی دفاع غیرعامل در معماری کاروان‌سراهای عصر صفوی. معماری اقلیم گرم و خشک، 8(11)، 305-329. https://doi.org/10.29252/ahdc.2020.1992 
فاضلی، محمدتقی. (1390).  جادۀ ابریشم و نقش ایران به‌عنوان عامل ارتباط غرب و شرق در دوران باستان. پژوهش نامۀ تاریخ، 7(25)، 115-129. 
قبادیان، وحید. (1385). تحلیل اقلیمی ساختمان‌های پایدار سنتی در ایران. موسسه چاپ و انتشارات دانشگاه تهران.
کارشناسان، علی و شاهین، مهدی. (1392). جایگاه اقتصادی و سیاسی خلیج فارس در عصر صفویه. همایش ملی خلیج فارس.
کاویان، مجتبی و غلامی، غلامحسین. (1396). بررسی سیر تحول معماری کاروانسراهای حیاط‌دار مرکز ایران. فصلنامۀ اثر، 37(75)، 49-66. https://journal.richt.ir/athar/article-1-717-fa.html 
کیانی، محمدیوسف و کلایس، ولفرام. (1374). کاروان‌سراهای ایران. سازمان میراث فرهنگی کشور.
کیایی، مهدخت؛ سلطان‌زاده، حسین و حیدری، علی اکبر. (1398). سنجش انعطاف‌پذیری نظام فضایی با استفاده از تکنیک چیدمان ‌فضا (مطالعۀ موردی: خانه‌های شهر قزوین). باغ نظر، 16(71)، 61-76. https://doi.org/10.22034/bagh.2019.86874 
محمدیان منصور، صاحب و فرامرزی، سینا. (1390). گونه‌شناسی و تدوین ساختار هندسی کاربندی در معماری ایران. نشریه هنرهای زیبا: معماری و شهرسازی، 3(4)، 81-96. https://dorl.net/dor/20.1001.1.22286020.1390.3.4.8.8 
مداحی، سید مهدی و معماریان، غلامحسین. (1395). تجزیه و تحلیل پیکره‌بندی فضایی خانه‌های بومی با رویکرد نحو فضا (نمونۀ موردی : شهر بشرویه). مسکن و محیط روستا، (156)، 49-66.
مشهدی، علی و امین‌پور، احمد. (1396). تدوین فرایند و شاخص های مؤثر بر گونه‌شناسی معماری با معیار ویژگی‌های ترکیب‌بندی (نمونۀ موردی: بناهای تاریخی شهر اراک). مدیریت شهری، (48)، 173-186.
معماریان، غلامحسین و دهقانی‌تفتی، محسن. (1397). در جست‌وجوی معنایی نو برای مفهوم گونه و گونه‌شناسی در معماری (مطالعۀ موردی: خانۀ گونه تالاردار شهر تفت). مسکن و محیط روستا، (162)، 21-38. http://dx.doi.org/DOI:%2010.22034/37.162.21 
میرسجادی، سیدامیر و فرکیش، هیرو. (1395). ارزیابی الگوها و شناخت فاکتورهای کالبدی تأثیرگذار در معماری خانه‌های تاریخی نیشابور جهت دستیابی به راهکارهای طراحی و الگوی ساخت منازل در بافت مسکونی سنتی. پژوهش‌های معماری اسلامی، 4(4)، 72-92.
نظری، مجید و دلبری، شهربانو. (1394). تجارت ایران و چین در قرن چهارم هجری. فقه و تاریخ تمدن، 1(4)، 11-29.
نقره‌کار، سلمان؛ زارعی حاجی‌آبادی، فاطمه؛ محمدگنجی، فاطمه و دانایی‌نیا، احمد. (1397). خواندن معماری، چیستی،چرایی و چگونگی: در جست‌وجوی مدلی برای آشنایی با تاریخ معماری ایران و نقش آن در سپهر معماری. فرهنگ معماری و شهرسازی اسلامی، 4(1)، 69-83. https://www.doi.org/DOI:%2010.29252/ciauj.4.1.69 
وحدت‌پور، شعله؛ ولی‌بیگ، نیما و رحیمی آریایی، افروز. (1398). مطالعۀ مقایسه‌ای کاروان‌سراهای درون شهری و برون شهری اصفهان در گسترۀ کالبد معماری. هویت شهر. 13(39). 103-116.
وزارت مسکن و شهرسازی: معاونت معماری و شهرسازی. (1388). تجربه‌ای در مستندسازی بازارهای ایرانی: بازار ایرانی. سازمان جهاد دانشگاهی تهران.
هیلن براند، رابرت. (1394). هنر و معماری اسلامی (ترجمۀ اردشیر اشراقی). روزنه. (اثر اصلی منتشرۀ 1999).
Gozalova, N. (2024). The Russian-Safavid relations and Russian diplomacy in 1715-1735.Reconstructing the Past: Journal of Historical Studies, 2(2), 40-53. http://dx.doi.org/10.54414/GQHH5884