باغ نظر

بازاندیشی تحلیلی کارکرد و گاه‌شناسی نسبی سازۀ پلکانی ربع ‏رشیدی

https://doi.org/10.22034/bagh.2024.472735.5645
دوره 21، شماره 139
دی 1403
صفحه 49-58
باغ نظر

نوع مقاله : مقالۀ پژوهشی

نویسندگان

مجتبی روشن 1
بهرام آجورلو 2
محمدتقی پیربابایی 3

1 دانشجوی دکتری معماری اسلامی، عضو پروژۀ بین‌‌المللی ربع رشیدی، گروه معماری، دانشکدۀ معماری و شهرسازی، دانشگاه هنراسلامی تبریز، ایران.

2 دانشیار باستان‌‌شناسی، سرپرست پروژۀ بین‌‌المللی ربع رشیدی، گروه باستان‌‌شناسی، دانشکدۀ حفاظت آثار فرهنگی، دانشگاه هنر اسلامی تبریز، ایران.

3 استاد گروه شهرسازی، دانشکدۀ معماری و شهرسازی، دانشگاه هنر اسلامی تبریز، ایران.

چکیده
بیان مسئله: در تپۀ ‏شرقی کاوشگاه ربع‏رشیدی، سازه‌‌ای پلکانی خاک‌‌برداری شده است که نخست بازمانده‌‌ای از یک مسجد ایلخانی پنداشته و سپس فرضیۀ زیرزمین سازه‌‌ یا مجموعه‌‌ای بزرگ در روضۀ رشیدی سدۀ هشتم هجری برای آن پیشنهاد شد؛ اما ویژگی‌‌های توپوگرافیک، پلان، فضاسازی و مصالح معماری این سازۀ پلکانی نمی‌‌تواند بازماندۀ کالبد یا زیرزمین سازه‌‌ای بزرگ باشد؛ بنابراین دربارۀ این سازۀ پلکانی دو پرسش بنیادین طرح می‌‌شود: کارکرد آن چه بوده است؟ و گاه‌شناسی نسبی آن به کدام سدۀ تاریخی بازمی‌‌گردد؟
هدف پژوهش: بازشناسی قدمت و کارکرد سازۀ پلکانی تپۀ شرقی با روش‌های باستان‌شناختی و معماری، زمینه و مقدمۀ مرمت درست و روشمند این بخش از میراث معماری ربع‌رشیدی را فراهم می‌کند.
روش‌‌ پژوهش: این پژوهش از روش باستان‌‌شناسی بناهای تاریخی بهره گرفته است که از یافته‌‌های باستان‌‌شناختی و روایت‌‌های تاریخی و تحلیل‌‌های فنی معماری برای گاه‌شناسی، گونه‌‌شناسی، سبک‌‌شناسی و شناسایی کارکرد بناهای باستانی و تاریخی بهره می‌‌گیرد؛ در گام نخست، با روش‌‌های میدانی باستان‌‌شناختی و برداشت و ترسیم پلان ساختار پلکانی به‌‌ویژه عکس‌‌برداری هوایی با پهپاد، ویژگی‌‌های فنی و ساخت‌‌مایۀ معماری این سازۀ پلکانی بررسی و در گام دوم نیز، گزارش‌‌های تاریخی دربارۀ سازه‌‌های ربع‌‌‌رشیدی سده‌‌های هشتم تا یازدهم هجری (وقف‌‌نامۀ ربع‌رشیدی و تاریخ اولجایتو و عالم‌‌آرای عباسی) مطالعه شدند؛ تا با تطبیق اطلاعات حاصل از آن‌‌ها با داده‌‌ها و یافته‌‌های باستان‌‌شناسی و معماری، فرضیات پژوهش‌گران آزموده شود.
نتیجه‌‌گیری: شواهد و اسناد باستان‌‌شناختی، تاریخی و معماری بر مبنای منطق قیاس محتمل، فرضیۀ آب‌‌انبار رشیدی را بیشتر قریب به صدق می‌‌داند؛ آنگاه، با توجه به متن الوقفیّۀ الرشیدیّه، گاه‌شناسی نسبی این سازۀ پلکانی، چونان آب‌‌انبار رشیدی، به‌دورۀ ایلخانی می‏رسد که البته در دورۀ پسا ایلخانی تعمیر و بازسازی شده بود.

کلیدواژه‌ها

ربع‌‌‌رشیدی
آب‌‌‌انبار ‌‌رشیدی
سازۀ پلکانی ربع‌‌‌رشیدی
دورۀ ایلخانی
دورۀ پساایلخانی

عنوان مقاله English

The Analytical Revising of Function and Relative Dating of the Stepped Structure at Rabʿ-e Rashidi

نویسندگان English

Mojtaba Roshan 1
Bahram Ajorloo 2
Mohammad Taghi Pirbabaei 3
1 Ph.D. Candidate in Islamic Architecture, The Fellow of International Project of Rabʿ-e Rashidi, Department of Architecture, Faculty of Architecture and Urban Studies, Tabriz Islamic Art University, Tabriz, Iran.
2 Associate Professor of Archaeology, the Head of International Project of Rabʿ-e Rashidi, Department of Archaeology, Faculty of Cultural Materials Conservation, Tabriz Islamic Art University, Tabriz, Iran.
3 Assistant Professor, Department of Urban Studies, Faculty of Architecture and Urban Studies, Tabriz Islamic Art University, Tabriz, Iran.
چکیده English

Problem statement: Archaeologically, a stepped structure is recorded from the E. hill of Rabʿ-e Rashidi. Firstly, such a structure is thought to be a remnant of an Ilkhanid mosque. Later it is hypothesized as the basement of a large complex, from the Rawza arena, Rabʿ-e Rashidi, 14th CE. Nevertheless, in accordance with the topographic features, plan, spatial design, and architectural materials of this stepped structure, it cannot be the remnant of a structure or the basement of the large building in the Rawza arena. So, two basic questions concerning this stepped structure are its function and relative dating.
Research objective: The archeological and architectural recognition of the function and dating of the stepped structure at the Rabʿ-e Rashidi provides the required basis for its accurate and methodic restoration.
Research Method: This research is based on the archeology of buildings, which uses archaeological findings, historical reports, and technical analysis of construction to understand the chronology, typology, stylistics, and function of ancient architectural remains.
Firstly, the technical features and architectural materials of this stepped structure were well studied by the field archaeological methods, providing a plan and site surveying and aerial photography by a drone. Secondly, historical reports that provide information about the structures of Rabʿ-e Rashidi, from the 14th to the 17th CE (Al-Waqfiyya al-Rashidiyya & History of Öljeitu & ‘Ālam Ārā-yi ‘Abbāsi) were studied. This allows the authors to examine their hypotheses by matching the collected information from such sources with archeological materials and architectural remains.
Conclusion: Abductive reasoning, based on archaeology, history, and architecture, considers that the hypothesis of the large cistern of Rabʿ-e Rashidi is more likely to be justified. According to Al-Waqfiyya al-Rashidiyya, the relative dating of this staircase structure, as the cistern, goes back to the Ilkhanid period. This structure was repaired in the post-Ilkhanid period.

کلیدواژه‌ها English

  • Rabʿ-e Rashidi
  • Cistern of Rashidi
  • Stepped Structure in the Rabʿ-e Rashidi
  • Ilkhanid Period
  • Post-Ilkhanid Period
آجورلو، بهرام. (1399). کاوش‌‌های باستان‌‌شناختی پروژۀ بین‌‌المللی ربع‌‌رشیدی: میراث فرهنگی خواجه رشیدالدین فضل‌‌ا... همدانی (ویرایش احمد مرتاضی). مجموعۀ مقالات منتخب اولین همایش بین‌‌المللی بزرگداشت خواجه رشیدالدین فضل‌‌ا... همدانی با محوریت وقف و علم‌‌الادیان (182-161). انتشارات دانشگاه تبریز.
ترکمان، اسکندربیگ منشی. (1390). عالم‌‌آرای عباسی (ویرایش فرید مرادی). انتشارات نگاه. 
خواجه رشیدالدین فضل‌‌ا... طبیب همدانی .(1356). الوقفیّۀ الرشیدیّه به خطّ الواقف فی بیان شرایط امور الوقف و المصارف (ویرایش مجتبی مینوی، ایرج افشار و عبدالعلی کارنگ). انجمن آثار ملی ایران. 
کاشانی، ابوالقاسم. (1391). تاریخ اولجایتو (ویرایش مهین همبلی). شرکت انتشارات علمی و فرهنگی.
مستوفی، حمدا... .(1336). نزهت‏القلوب (ویرایش محمد دبیر سیاقی). انتشارات طهوری. 
Ajorloo, B. (2017). Report of the 1st International Irano- German Archaeological & Restoration Expedition to the Rabʿ-e Rashidi. Iranian Center for Archaeological Researches.
Ajorloo, B. (2018). Report of the 2nd International Irano- German Archaeological & Restoration Expedition to the Rabʿ-e Rashidi. Iranian Center for Archaeological Researches.
Ajorloo, B. (2019). Report of the 3rd International Irano- German Archaeological & Restoration Expedition to the Rabʿ-e Rashidi. Iranian Center for Archaeological Researches.
Ajorloo, B., Fuchs, C., & Moradi, A.  (2018).  New research approaches to Rabʿ-e Rashidi, Tabriz, 2017. In R. Shirazi (Ed.), Proceedings of the 16th Annual Symposium on the Iranian Archaeology: Volume II. Short Reports 2017 (pp. 39-43). Iranian Researches Institute of Cultural Heritage & Tourism.
Ajorloo, B., Korn, L., & Fuchs, C. (2019). The 2nd season of international expedition to Rabʿ-e Rashidi, Tabriz, 2018.  In R. Shirazi (Ed.), Proceedings of the 17th Annual Symposium on the Iranian Archaeology 2018-2019: Volume I. Short Reports 2018 (pp. 11-15). Iranian Researches Institute of Cultural Heritage & Tourism.
Ajorloo, B., Korn, L., & Moradi, A. (2020). The 3rd season of international expedition to Rabʿ-e Rashidi, Tabriz, 2019. In R. Shirazi (Ed.), Proceedings of the 18th Annual Symposium on the Iranian Archaeology: Volume I. Short Reports 2019 (pp. 25-32). Iranian Researches Institute of Cultural Heritage & Tourism.
Ajorloo, B., & Moradi, A. (2020). An analytical approach to the function and dating of the great southern tower at Rabʿ-e Rashidi in Tabriz. Bagh-e Nazar, 17(85), 45-56. https://doi.org/10.22034/bagh.2020.171487.3990
Ajorloo, B., & Mehdizadeh, B. (2024). Investigating the Roman and Byzantine patterns of the great southern outwork of the Rabʿ-e Rashidi; Based on Anatolian Samples. Bagh-e Nazar, 21(136), 49-58. https://doi.org/10.22034/bagh.2024.435340.5537 
Fuchs, C. (2019). Preliminary notes on the staircase-like structure on the eastern hill of the site: Observations, theories, proposal. In B. Ajorloo, B. (Ed.), Report of the 3rd International Irano- German Archaeological & Restoration Expedition to the Rabʿ-e Rashidi. Iranian Center for Archaeological Researches.
Fuchs, C. (2021). Rabʿ-e Rashidi: A study of the defensive architecture on the site. In A. Mortāzi (Ed.), Proceedings of the First International Conference in Honor of Khwāja Rashid-al-Din Fażl-Allāh Hamadāni, Excluded Volume for Endowment and Religious Studies (pp. 358-387). University of Tabriz Press.
Fuchs, C., & Ajorloo, B. (2023). The Rabʿ-e Rashidi site in Tabriz (Iran) and its architectural remains. In N. Marchetti et al. (Eds.), Proceedings of the 12th International Congress on the Archaeology of the Ancient Near East, 06-09 April 2021, Bologna: Volume II (pp. 851-866).  Harrassowitz Verlag. https://doi.org/10.13173/9783447119030.851 
Ghobadian, V. (2018). Climatic Analysis of the Traditional Iranian Buildings. 10th print. University of Tehran Press.
Gholdori, N. J., & Ajorloo, B. (2023). An introduction to the hypothesis of SOQĀYA of Rabʿ- e Rashidi. Journal of Art and Civilization of the Orient, 11(41), 6-15. https://doi.org/10.22034/jaco.2023.383140.1293 
Hoffmann, B. (2000). Waqf  im  mongolischen  Iran:  Rašīduddīns Sorge um Nachruhm und Seelenheil. Steiner. 
Hoffmann, B. (2013). Speaking about oneself:  Autobiographical statements in the works of Rashīd al-Dīn. In A.  Akasoy, C. Burnett & R. Yoeli-Tlalim (Eds.), Rashīd al-Dīn: Agent and Mediator of Cultural Exchanges in Ilkhānid Iran (pp. 1-14). Warburg Institute. 
Hoffmann, B. (2014). In pursuit of memorial and salvation: Rashīd al-Dīn and his Rabʿ-e Rashidi. In J. Pfeiffer (Ed.), Politics, Patronage and the Transmission of Knowledge in 13th & 15th Century Tabriz (pp. 171-185). Brill.
Hoffmann, B. (2021). The Waqfnāma-yi Rabʿ-e Rashidi– the most important written source for the understanding of the Rabʿ-e Rashidi endowment. In A. Mortāzi (Ed.), Proceedings of the First International Conference in Honor of Khwāja Rashid-al-Din Fażl-Allāh Hamadāni, Excluded Volume for Endowment and Religious Studies (pp. 388-398). University of Tabriz Press.
Kiani, M. Y. (2021). Iranian Architecture, Islamic Period. 14th print. Samt.
Korn, L., & Heidenreich, A. (2021). The site of Rabʿ-e Rashidi, Tabriz: goals and beginnings of the Iranian-German research project. In A. Mortāzi (Ed.), Proceedings of the First International Conference in Honor of Khwāja Rashid-al-Din Fażl-Allāh Hamadāni, Excluded Volume for Endowment and Religious Studies (pp. 314-334). University of Tabriz Press.
Lorain, T. (2021). The Rabʿ-e Rashidi archaeological campaign, Tabriz: trench XII & XIII preliminary results (2019). In A. Mortāzi (Ed.), Proceedings of the First International Conference in Honor of Khwāja Rashid-al-Din Fażl-Allāh Hamadāni, Excluded Volume for Endowment and Religious Studies (pp. 335-357). University of Tabriz Press.
Lorain, T., Ajorloo, B., & Korn, L. (2023). Preliminary result of the Iranian-German archaeological campaign at the Rabʿ-e Rashidi in Tabriz. In N. Marchetti et al. (Eds.), Proceedings of the 12th International Congress on the Archaeology of the Ancient Near East, 06-09 April 2021, Bologna: Volume II (pp. 867-878). Harrassowitz Verlag. https://doi.org/10.13173/9783447119030.867 
Lorain, T., Fuchs, C., & Korn, L. ( 2022). Architectural and archaeological research on the Rabʿi Rashīdī, Season 2019. E- Forschungsberichte des DAI, 1–35. https://doi.org/10.34780/3h77-denz 
Memarian, G. (2009). Introducing some aspects of Iraniam vernacular architecture: Construction of Abanbar or underground cistern. Journal of Architecture & Urban Planning, 1(2), 125. https://www.magiran.com/p1161735 
Pirnia, M. K. (2016). Iranian Architecture. In G. Memarian (Ed.). 6th print. Tehran.
Roshan, M., & Ajorloo, B. (2019). The analytical revisiting of the structure known as Ilkhanid bathhouse in Rabʿ-e Rashidi, Tabriz. Bagh-e Nazar, 15(68), 5-14. https://doi.org/10.22034/bagh.2019.81653 
Sarabi, M. (2024). Reconstruction of the architectural plan of the Rowza in the Rab’-e Rashidi complex, Tabriz, Iran. Bagh-e Nazar, 21(134), 45-54. https://doi.org/10.22034/bagh.2024.433241.5526 
Tavernier, J. B. (1677). Les Six Voyages de Jean Baptiste Tavernier, Écuyer Baron d’Aubonne, qu’il a Fait en Turquie, en Perse, et aux Indes. Paris.
Yousefi, F., & Nocera, F. (2021). The role of Ab-Anbars in the vernacular architecture of Iran with emphasis on the performance of wind-catchers in hot and dry climates. Heritage, 4(4), 3987-4000. https://doi.org/10.3390/heritage4040219 

صفحه اصلی

ارسال مقاله

تماس با ما