تحلیل خوانش جریان‌های معاصر معماری و شهرسازی ایران از آشفتگی سیمای شهری تهران از منظر معرفت‌‌شناسی

دوره 21، شماره 139
دی 1403
صفحه 75-86

نوع مقاله : مقالۀ پژوهشی

نویسنده

استادیار معماری منظر، دانشکدۀ معماری، پردیس هنرهای زیبا، دانشگاه تهران، ایران.

چکیده
بیان مسئله: آشفتگی سیمای شهری تهران، مسئلۀ مورد توافق گروه‌‌های مرتبط با نماهای شهری است. اما رجوع به نظرات متخصصان شهری در این موضوع نشان می‌‌دهد دربارۀ سیمای مطلوب، توافقی بین صاحبان دانش شهری وجود ندارد. پرسش خوانش جریان‌‌های معماری و شهرسازی ایران از آشفتگی سیمای شهری تهران پای در چه معرفت‌‌شناسی دارد و برای مدیریت سیمای شهری کدامیک از آنها قابل پذیرش‌‌تر است؟ 
هدف پژوهش: این پژوهش درصدد تحلیل خاستگاه فلسفی کنش‌‌های جریان‌‌های معماری و شهرسازی ایران در موضوع آشفتگی سیمای شهری تهران است. 
روش پژوهش: برای پاسخ به پرسش پژوهش، روشی کیفی در دو مرحله و مبتنی‌بر استدلال منطقی در پیش گرفته شده است. در ابتدا با مطالعات تاریخی کتابخانه‌‌ای، مبدأ زمانی پیدایش پدیدۀ آشفتگی سیمای شهری تعیین شده است. سپس براساس دسته‌‌بندی جریان‌‌های فکری معماری و شهرسازی ایران از مبدأ بروز آشفتگی، پدیدارشناسی توصیف صاحبان دانش شهری این جریان‌‌ها از دلایل اغتشاش سیمای شهری تهران انجام و این نظرات با ویژگی‌‌های اندیشه‌‌ای آنها مقایسه و به‌صورت یک دوگانه ارائه شده است. در نهایت با بررسی پایۀ فلسفی از طریق تعیین معرفت‌شناسی این دوگانه، به پرسش پژوهش پاسخ شده است. 
نتیجه‌گیری: «آشفتگی» در میان متخصصان معماری و شهرسازی، یک اشتراک لفظی است، نه معنایی. تعلق به هر طرف از دوگانۀ فرم و صفات آن، یا محتوا پای در معرفت‌شناسی دارد که تبیین نسبت عین و ذهن به‌لحاظ فلسفی مهمترین بخش آن است. گره‌خوردن یا نخوردن زیبایی به رابطۀ عینیت و ذهنیت دو خروجی متفاوت در سیمای شهری دارد. در فرض جدایی، سیمای شهری امری بیرونی است، در آن هندسه محوریت دارد و به نظم قطعی متمایل است لذا مدیریت آن با متخصصان است. طرح جامع تهران‌‌ خروجی این رویکرد است. اما در فرض درهم‌تنیدگی عین و ذهن، امری ادراکی و خروجی طبیعی سوژه یا ذهن شهروندان است و زیباسازی آن امری بیرونی و شکل‌‌گرا نیست، در نتیجه قابل تفویض به متخصصان نیست. به‌نظر می‌‌رسد این رویکرد از نظر فلسفی قابل دفاع‌تر از سایر رویکردها است. نظم این رویکرد متناظر با اختیار و وجود پویای انسان، استنباطی، حداقلی و سیال است.

کلیدواژه‌ها

عنوان مقاله English

An Analysis of Contemporary Iranian Architectural and Urban Planning Trends’ Interpretations of Disorders in Tehran’s Urban Appearance from an Epistemological Perspective

نویسنده English

Reza Kasravi
Assistant Professor in Landscape Architecture, Faculty of Architecture, College of Fine Arts, University of Tehran, Iran.
چکیده English

Problem statement: The disorders of Tehran’s urban appearance are a point of consensus among groups concerned with urban facades. However, an examination of urban specialists’ opinions on the matter reveals a lack of consensus regarding the ideal urban appearance.
What epistemological foundations underpin the architectural and urbanism trends in Iran concerning the issue of disorder in Tehran’s urban appearance, and which of these foundations is more suitable for managing urban appearance?
Research objective: This study aims to analyze the philosophical origins of the actions of Iranian architectural and urbanism trends concerning the disorder of Tehran’s urban appearance.
Research method: To answer the research question, a qualitative method was employed in two stages based on logical reasoning. Initially, historical library studies were conducted to determine the temporal origin of the phenomenon of urban disarray. Subsequently, based on the classification of intellectual trends in Iranian architecture and urban planninga phenomenological description was made of the views of urban specialists on the causes of Tehran’s urban appearances’ chaos, and these views were compared to their intellectual characteristics, presented as a series of dichotomies. Finally, by examining the philosophical foundations by determining the epistemology of these dichotomies, the research question was addressed.
Conclusion: There is no consensus on understanding the word “Disorder” among architecture and urbanism Trends. Tending to either side of the dichotomy of form and its attributes or content is rooted in our epistemology, where the philosophical explanation of the relationship between the objective and the subjective is crucial. The kind of relationship between objectivity and subjectivity leads to two distinct outcomes in urban appearance. In the case of separation, urban appearance is perceived as an external matter, dominated by geometry and inclined towards Deterministic order, hence managed by specialists. The comprehensive plan for Tehran is a product of this approach. Conversely, in the case of the intertwining of the object and the subject urban appearance becomes perceptional, and beautifying it is neither external nor formal, thus cannot be delegated to specialists. This approach appears to be philosophically more defensible than others. The order derived from this perspective corresponds with the agency and dynamic existence of humans, characterized as inferential, minimal, and fluid.

کلیدواژه‌ها English

  • Urban Landscape
  • Urban Appearance
  • Tehran
  • Beauty
  • Disorder
آبادیان، حسین. (1397). اصلاحات ارضی و تبعات اجتماعی مهاجرت روستائیان به شهر تهران. تحقیقات تاریخ اجتماعی، 8(2)، 1-20. https://doi.org/10.30465/shc.2019.23751.1850 
آتشین‌بار، محمد. (1392). خیابان، مقایسۀ تطبیقی منظر خیابان در تاریخ تهران معاصر [رسالۀ دکتری، دانشگاه تهران]. کتابخانۀ دیجیتال دانشگاه تهران. https://l1nq.com/7611T 
از آموزش معماری تا خفه‌شدن کشور. (1393). باشگاه خبرنگاران جوان. بازیابی‌شده در 24/03/1402، قابل دسترس در: https://l1nq.com/g2Kjx 
آشفتگی معماری ناشی از آشفتگی فرهنگ است. (1396). خبرگزاری دانشجویان ایران «ایسنا». بازیابی‌شده در 10/04/1402، قابل دسترس در: https://encr.pw/iAweo 
امین‌زاده، بهناز؛ حسینی، سید هادی و موسوی‌پور، سیدرضا. (1402). آسیب‌شناسی قوانین و مقررات تأثیرگذار بر نمای ساختمان‌های جدید (مورد مطالعه: محلۀ حکیمیۀ شهر تهران). مطالعات شهری، 13(49)، 64-47. https://doi.org/10.22034/urbs.2023.62799
باور، سیروس. (1379). پیشکسوتان معماری نوین ایران. معماری و شهرسازی، (61 - 60 )، 88 و 89.
بحرینی، سید حسین. (1374). زبان طراحی شهری خودی. در باقر آیت‌الله‌زاده شیرازی (ویراستار)، مجموعه مقالات کنگرۀ تاریخ معماری و شهرسازی ایران. سازمان میراث فرهنگی کشور.
بهرامی برومند، مرضیه. (1397). دیگری در اندرونی: واکاوی فضای جنسیتی. تیسا.
بهزادفر، مصطفی. (1392). هویت شهر: نگاهی به هویت شهر تهران. شهر تهران. 
پاکزاد، جهانشاه و ساکی، الهه. (1393). تجربۀ زیبایی‌شناختی محیط. نشریۀ هنرهای زیبا: معماری و شهرسازی، 19(3)، 5-14. https://doi.org/10.22059/jfaup.2014.55399
پاکزاد، جهانشاه. (1399). نمای آشفتۀ شهر. پایگاه خبری تحلیلی شهر. بازیابی‌شده در 8/5/1403، قابل دسترس در : https://encr.pw/piSPg 
پالمر، ریچارد. (1377). علم هرمنوتیک، نظریۀ تأویل در فلسفه‌های شلایرماخر، دیلتای، هایدگر، گادامر (ترجمۀ محمد سعید حنایی کاشانی). هرمس. (اثر اصلی منتشرۀ 1969)
تغییر چهرۀ معماری با بلوای رشد ناگهانی جمعیت/ معماری در تداوم زنده است/ معماری معاصر اختلاط درستی با فضای شهری ندارد/ معتقدم معماری معاصر ما پیشرفته شده است. (1395). پایگاه خبری وزارت راه و شهرسازی. بازیابی‌شده در 20/05/1402، قابل دسترس در: http://news.mrud.ir/news/26199
توسلی، محمود. (1371). پژوهش دربارۀ فضاهای شهری و جایگاه آنها در زندگی و سیمای شهر. مجلۀ آبادی، 1(4)، 68 و 69. https://l1nq.com/3ttq9 
چالمرز، آلن اف. (1398). چیستی علم، درآمدی بر مکاتب علم‌شناسی فلسفی (ترجمۀ سعید زیباکلام). سمت. (اثر اصلی منتشرۀ 1976)
حائری، محمدرضا. (1375). معماری معاصر، معماری مدرن، ساختمان‌سازی. گفتگو، (13)، 29-36. https://www.sid.ir/paper/431119/fa
حبیبی، سیدمحسن. (1389). شرح جریان‌های فکری معماری و شهرسازی در ایران معاصر با تأکید بر دورۀ زمانی 1357 - 1383. دفتر پژوهش‌‌های فرهنگی.
خاتمی، سیدمهدی و بوجاری، پوریا. (1399). تحلیل چالش‌‌های نماهای شهری تهران در سدۀ اخیر. نشریۀ علمی پژوهشی مدیریت شهری و روستایی، 19(58)، 91-111. http://ijurm.imo.org.ir/article-1-2843-fa.html
ذکاوت، کامران. (1389). معماری خیابانی و هویت سیمای شهری. دانش نما، 19(3)، 179-180.
رضازاده، راضیه. (1389). بررسی عوامل اجتماعی و فرهنگی مؤثر بر کیفیت معماری شهری و سیمای شهر. مجلۀ آبادی، 66،38-47. https://elmnet.ir/doc/39759-39632
سلمانی، علی. (1389). دیدگاه هیوم در باب زیبایی. مجلۀ پژوهش‌های فلسفی. 4(219)، 71-87. https://philosophy.tabrizu.ac.ir/article_370.html?lang=fa
سیمای شهری دچار آشفتگی جدی است. (1395). خبرگزاری دانشجویان ایران «ایسنا». بازیابی‌شده در 15/04/1402، http://www.isna.ir/news/95021408485
شفیعی، افسانه. (1394). معماری آشفته تهران. روزنامۀ شرق شرق. بازیابی‌شده در 31/05/1402، https://l1nq.com/rYPXY 
شهبازی چگنی، بهروز؛ حجت، عیسی و ندیمی، حمید. (1402). تبیین مفهوم تخیل همدلانه در اندیشه‌‌های پراگماتیستی رورتی به‌مثابۀ راهی برای برون رفت از اغتشاش در نمای بناهای مسکونی در شهرهای معاصر. فصلنامۀ علمی مرمت و معماری ایران، 13(36)، 91-79. http://dx.doi.org/%E2%80%8E%2010.52547/mmi.2305.14011111
شهر در محاصرۀ رومی‌‌ها! (1402). عطنا (رسانه تحلیلی دانشگاه علامه طباطبائی). بازیابی‌شده در 21/5/1403، قابل دسترس در: https://atna.atu.ac.ir/001H7X
شیخ زین‌‌الدین، حسین. (1375). میزگرد برای اسلامی‌کردن سیمای شهر چه می‌‌توان کرد؟. مجلۀ آبادی، 22، 40-45.
صادقی، علیرضا؛ موسوی سروینه باغی، الهه سادات و خدائی، زهرا. (1397). کاربست رویکرد ایرانی اسلامی در فرایند تحلیل و ارتقای کیفیت نماهای شهری. معماری و شهرسازی ایران، 9 (2)، 69-84. https://doi.org/10.30475/isau.2019.87934
صحت، مینا. (1389). مشاهدات پروفسور سایمون بل از طراحی شهری تهران. طراحی صنعنی ایرانی. بازیابی‌شده در 09/03/1402، http://www.newdesign.ir/search.asp?id=836&rnd=4362
صفامنش، کامران. (1399). یک قرن و نیم است که معماری ایران به تولید عکس‌برگردان جهان مدرن پرداخته است. گفتار معمار. بازیابی‌شده در 22/5/1403، https://encr.pw/S4rmF 
طباطبایی، سید جواد. (1396). سخنرانی در نشست اندیشۀ ایرانشهری. مؤسسه اقبال لاهوری. 
ظریف‌‌پور لنگرودی، آناهیتا؛ البرزی، فریبا و ســهیلی، جمال‌الدین. (1401). بررسی نماهای خیابان‌‌های شهری از منظر ادراک شهروندان (نمونه ‌موردی: پیاده‌‌راه 15 خرداد، تهران). نشریۀ تحقیقات کاربردی علوم جغرافیایی، ۲۲(۶۶)، ۳۲۵-۳۴۱. http://dx.doi.org/10.52547/jgs.22.66.325
عبدالکریمی، بیژن. (1387). ما و جهان نیچه‌ای. علم. 
کرباسی، عاطفه. (1391). معماری امروز و ابهامی در باب ثابت و متغیر. نشریۀ هنرهای زیبا: معماری و شهرسازی، 17(3)، 61-70. https://doi.org/10.22059/jfaup.2012.30374
کسروی، رضا و هاشمی‌زادگان، سید امیر. (1402). مقایسۀ تطبیقی سیما، منظر، چشم‌‌انداز به‌عنوان برابرنهاده‌‌های فارسی «Landscape» انگلیسی. منظر، 15(64), 54-59. https://doi.org/10.22034/manzar.2023.393131.2237
کلانتری، ایرج. (1384). گفتگو با ایرج کلانتری. شهر و ساختمان، 3(28).
کلانتری، عبدالحسین و منصوری، امید. (1400). خوانش انتقادی فضا و زمان برنامه‌ریزی توسعه در حاکمیت اقتدارگرای پهلوی (طرح جامع شهر تهران در دهۀ چهل شمسی). مطالعات و تحقیقات اجتماعی در ایران، 10(3)، 659-687. https://doi.org/10.22059/jisr.2021.285457.901
گفت‌وگوی فرهنگی با موضوع بحران آشفتگی در معماری کلان‌شهرها. (1395). هنر آنلاین. بازیابی‌شده در 25/05/1402، قابل دسترس در: https://l1nq.com/b2sSO 
گلی‌پور، مرجان؛ شهابیان، پویان و امین‌زاده گوهرریزی، بهناز. (1400). خوانش عوامل مؤثر بر ارتقای نماهای مسکونی شهر تهران از دیدگاه کنشگران. فصلنامۀ برنامه‌ریزی توسعۀ شهری و منطقه‌ای، 6(17). 119-146. https://doi.org/10.22054/urdp.2021.63069.1374
مزینی ، منوچهر. (1387). مقالاتی در باب شهر و شهرسازی. دانشگاه تهران.
معظمی، منوچهر. (1391). تعامل فرهنگ و معماری:تبیین مؤلفه‌های فرهنگی مؤثر بر معماری ایران در دورۀ معاصر[رسالۀ دکتری، دانشگاه تهران ]. کتابخانه دیجیتال دانشگاه تهران. https://encr.pw/xBh1Z 
معماری تهران آشفته است؛ گفتگو با بنگت لارسون. (1390). همشهری. بازیابی‌شده در 08/5/1402، قابل دسترس در: http://www.hamshahrionline.ir/details/154708/City/city-affairs
معماری مدرن ایران دچار نوعی آشفتگی است. (1393). خبرگزاری تسنیم. بازیابی‌شده در  30/03/1396.، https://www.tasnimnews.com/fa/news/1393/02/28/373411 
معینی علمداری، جهانگیر. (1385). روش‌شناسی نظریه‌های جدید در سیاست. دانشگاه تهران. 
منصوری، سید امیر (1386). منظر شهری[جزوۀ درسی، دانشگاه تهران] دانشگاه تهران.
منصوری، سید امیر و مخلص، فرنوش. (1396). گسترۀ معنای منظر و مترادف‌های آن در زبان فارسی. منظر 9(40)، 21-16. https://www.manzar-sj.com/article_59534.html?lang=fa
منصوری، سید امیر. (1388). درس‌هایی از گزارش APUR دربارۀ طرح جامع جدید تهران. منظر، 1(2)، 77-80. https://www.manzar-sj.com/article_247.html
منصوری، سید امیر. (1395). نقد و بررسی طرح جامع تهران، ۸۶. پژوهشکدۀ نظر.
مولوی، مهرناز (1384). تحلیل زیباشناختی کالبد فضای شهری [رسالۀ دکتری، دانشگاه تهران]. کتابخانۀ دیجیتال دانشگاه تهران. https://l1nq.com/7qZxv 
میرقراچولو، عطیه. (1392). آشفته بازار معماری در تهران. خبرگزاری جمهوری اسلامی 1313 «ایرنا». بازیابی‌شده در https://l1nq.com/LaHfh 
نزبیت، کیت. (1393). نظریه‌های پسامدرن در معماری (ترجمۀ محمدرضا شیرازی). نی.  (اثر اصلی منتشرۀ 1996)
نصر، طاهره و ماجدی، حمید. (1392). نگاهی به مقولۀ هویت در شهرسازی. آرمانشهر، 6 (11)، 269-277. https://www.armanshahrjournal.com/article_33478.html
هاشمی‌‌زادگان، سیدامیر. (1398). نقدی بر کتاب «تحقیق در معماری منظر: روش‌ها و روش‌شناسی»، مصادره‌کردن مفاهیم به نفع موضعی عملگرا. منظر، 11(48)، 54-56. https://doi.org/10.22034/manzar.2019.195222.1985
Cohen, L., Manion, L., & Morrison, K. (2018). Research methods in education (8th ed.). Routledge. https://books.google.com/books/about/Research_Methods_in_Education.html?id=p7oifuW1A6gC
Couper, P. R. (2020). Epistemology. In A. Kobayashi (Ed.), International encyclopedia of human geography (2nd ed., pp. 275-284). Elsevier. https://doi.org/10.1016/B978-0-08-102295-5.10640-7
Deming, M. E., & Swaffield, S. (2011). Landscape architectural research: Inquiry, strategy, design. John Wiley & Sons. https://books.google.com/books/about/Landscape_Architectural_Research.html?id=FMgq98KFI98C
Flick, U. (2004). A companion to qualitative research. SAGE. https://books.google.com/books/about/A_Companion_to_Qualitative_Research.html?id=6lwPkSo2XW8C 
Fortier, B. (1995). Love for the City. Archis, 69-80.
Grahn, P., & Stigsdotter, U. A. (2003). Landscape planning and stress. Urban Forestry & Urban Greening, 2(1), 1-8. https://doi.org/10.1078/1618-8667-00019
Gray, D. E. (2004). Doing research in the real world. SAGE.
Heynen, H. (1999). Architecture and modernity: A critique. MIT Press. https://books.google.com/books/about/Architecture_and_Modernity.html?id=hGFZl9sHIhUC
Hu, C., Jia, S., Zhang, F., Xiao, C., Ruan, M., Thrasher, J., & Li, X. (2023). UPDExplainer: An interpretable transformer-based framework for urban physical disorder detection using street view imagery. ISPRS Journal of Photogrammetry and Remote Sensing, 204, 209-222. https://doi.org/10.1016/j.isprsjprs.2023.08.017
Kweon, B. S., Ulrich, R. S., Walker, V. D., & Tassinary, L. G. (2008). Anger and stress: the role of landscape posters in an ofce setting. Environment and Behavior, 40(3), 355–381. https://doi.org/10.1177/0013916506298797
Reese, W. L. (1980). Dictionary of philosophy and religion. Humanity Books.
Thompson, I. H. (2016). The role of theory. In A. van den Brink, D. Bruns, H. Tobi, & S. Bell (Eds.), Research in landscape architecture: Methods and methodology (pp. 37-53). Routledge.
Toulmin, S. (1990). Cosmopolis: The hidden agenda of modernity. University of Chicago Press. https://books.google.com/books/about/Cosmopolis.html?id=6bYgQ26xGXMC
Warren, S. (2009). The postmodern city. In R. Kitchin & N. Thrift (Eds.), International encyclopedia of human geography (pp. 355-362). Elsevier. https://doi.org/10.1016/B978-008044910-4.01071-3