باغ نظر

واکاوی الگوهای فضاهای آستانه‌ای در بافت قدیم شهر بابل براساس نظریات الکساندر

https://doi.org/10.22034/bagh.2025.424048.5486
دوره 21، شماره 141
اسفند 1403
صفحه 71-86
باغ نظر

نوع مقاله : مقالۀ پژوهشی

نویسندگان

شیما ظاهر 1
عیسی حجت 2
حمیدرضا انصاری 3

1 دانشجوی دکتری معماری، پردیس بین‌المللی کیش، دانشگاه تهران، کیش، ایران.

2 استاد گروه معماری، دانشکدۀ معماری، دانشکدگان هنرهای زیبا، دانشگاه تهران، ایران.

3 دانشیار گروه معماری، دانشکدۀ معماری، دانشکدگان هنرهای زیبا، دانشگاه تهران، ایران.

چکیده
بیان مسئله: به‌‌مرور زمان از اواسط دورة قاجار تا دهة اول حکومت پهلوی، فضاهای عمومی و خصوصی، سلسله‌مراتب فضایی بین این دو و کالبدشان تغییر یافته و سبکی تلفیقی به وجود آمده است. یکی از فضاهایی که دستخوش تغییرات شده، فضای آستانه‌‌ای است که به‌عنوان یک مفهوم و کالبد، می‌‌تواند طیف وسیعی از مفاهیم مرتبط با عرف و فرهنگ را در برگیرد و فضا را واجد کیفیت کند. در باب اهمیت فضای آستانه‌‌ای می‌توان به دردسترس‌بودن فضای عمومی و ادغام آن با فضای خصوصی و ارتباط آن با کیفیت محیط شهری اشاره کرد تا جایی‌که کریستوفر الکساندر در مجموعه کتاب‌‌های سرشت نظم به مفاهیمی از حوزة معماری اشاره دارد که یکی از آنها مفهوم پیچیدة آستانه است. 
هدف پژوهش: هدف از این مقاله، بررسی طبقة همکف و اول در مناطق مسکونی از منظر ارتباط با فضای عمومی در مقیاس ساختمان و همچنین ارتباط بین محلات و ساختمان‌ها با یکدیگر در مقیاس خیابان و انطباق آن با نظریات کریستوفر الکساندر در زمینة آستانه است. ازاین‌رو این پژوهش عمدتاً بر فضاهای آستانه‌ای تمرکز می‌کند و الگوهای بین این دو مؤلفه را مبتنی‌بر نظریة کریستوفر الکساندر بررسی می‌کند.  
روش پژوهش: فرایند این پژوهش کیفی است و داده‌های آن با بررسی ادبیات موجود، مصاحبه و مطالعة مدارک ثبت شده (اسناد، نقشه‌ها و تصاویر)، مشاهدة شخصی، عکاسی، ترسیم و تحلیل وضعیت موجود فضاهای آستانه‌ای جمع‌آوری ‌شده است. بخش تاریخی شهر بابل در استان مازندران به‌عنوان مطالعة موردی این پژوهش انتخاب شده است. 
نتیجه‌گیری: یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد که سلسله‌مراتب دسترسی به فضای خصوصی خانه از فضای عمومی شهری و ارتباط بین محلات مسکونی در دوران قاجار باوجود تأثیر مدرنیته بر معماری آن دوران، منطبق‌بر نظریة الکساندر و متناسب و درخور با عرف، فرهنگ و نیازهای ساکنان بوده است. 

کلیدواژه‌ها

حوزة عمومی
حوزة خصوصی
آستانه و الگو
نظریة کریستوفر الکساندر

عنوان مقاله English

Analysis of Threshold Space Patterns in the Historic Fabric of Babol Based on Alexander’s Theories

نویسندگان English

Shima Zaher 1
Isa Hojjat 2
Hamidreza Ansari 3
1 Ph.D. Candidate in Architecture, Kish International Campus, University of Tehran, Kish, Iran.
2 Professor, School of Architecture, College of Fine Arts, University of Tehran, Iran.
3 Associate Professor, School of Architecture, College of Fine Arts, University of Tehran, Iran.
چکیده English

Problem statement: Over time, from the mid-Qajar period to the first decade of the Pahlavi era, public and private spaces, the spatial hierarchies between these two, and their forms underwent transformations, leading to the emergence of a hybrid style. One of the spaces that has experienced such transformations is the threshold space. As both a concept and a physical structure, the threshold space can encompass a wide range of meanings connected to customs and culture, imbuing the space with distinctive qualities. 
The significance of threshold spaces lies in their accessibility to public spaces, their integration with private spaces, and their role in shaping the quality of the urban environment. Christopher Alexander, in his Nature of Order series, refers to this concept and highlights the importance of thresholds as a sophisticated architectural element.
Research objective: The purpose of this article is to analyze the ground and first floors of residential areas in terms of their relationship with public spaces on the scale of buildings, as well as the connections between neighborhoods and buildings on the scale of streets. The study aims to align these findings with Christopher Alexander’s theories on thresholds. Accordingly, this research primarily focuses on threshold spaces and investigates the patterns between these two components based on Alexander’s theoretical framework.
Research method: The methodology of this research is qualitative. Data was collected through desk research, interviews, analysis of historical documents (e.g., records, maps, and photographs), personal observation, photography, mapping, and analysis of the current state of threshold spaces. The historical core of Babol city, located in Mazandaran Province, was selected as the case study for this research.
Conclusion: The findings reveal that, during the Qajar era, the hierarchical access to private spaces from urban public spaces, as well as the connections between residential neighborhoods, aligned with Christopher Alexander’s theory. Spatial arrangements were appropriate to and consistent with the customs, culture, and needs of the inhabitants, despite the influences of modernity on the architecture of that period.

کلیدواژه‌ها English

  • Public Domain
  • Private Domain
  • Threshold
  • Pattern
  • Christopher Alexander’s theory
امیرشکاری رزنو، سلما؛ رنجبر، احسان و پورجعفر، محمدرضا. (1392). تبیین عناصر اصلی سازمان فضایی و مفهوم محله در بابل. کنفرانس بین المللی مهندسی عمران، معماری و توسعۀ پایدار شهری. https://civilica.com/doc/273871/
حق‌پرست، رومینا؛ عمرانی‌پور، علی و قاسمی سیچانی، مریم. (1398). بررسی معماری فضاهای باز خانه‌های تاریخی اصفهان با تمرکزبر حیاط و مهتابی. کنفرانس ملی معماری و شهرسازی معاصر ایران. https://civilica.com/doc/981232
حیدری، علی اکبر؛ قاسمیان اصل، عیسی و کیایی، مریم. (1396). تحلیل ساختار فضایی خانه‌های سنتی ایران با استفاده از روش نحو فضا مطالعة موردی: مقایسة خانه‌های یزد، کاشان و اصفهان. مطالعات شهر ایرانی اسلامی، 7(28 )، 21-33. https://sid.ir/paper/505298/fa 
رزقی، مریم و بیکی، سمیه. (1392). بررسی جایگاه مولفه‌های سازنده شهرسازی اسلامی در محله‌های سنتی ایران ( با تأکید بر محلة حصیرفروشان شهر بابل). دومین همایش ملی معماری و شهرسازی اسلامی. https://civilica.com/doc/289530/
سلامی، علیرضا و جزءپیری، علیرضا. (1394). سیر تحول ورودی خانه از قاجار تا معاصر. دومین همایش بین‌‌المللی و چهارمین همایش ملی معماری، مرمت، شهرسازی و محیط‌زیست پایدار. https://civilica.com/doc/478325/
سیدیان، سیدعلی و روشن، بهاره. (1393). گونه‌شناسی نماهای بافت شهری تاریخی بابل با رویکرد شکلی (مطالعة موردی خانه‌های دورة قاجار و پهلوی اول). دومین همایش ملی هنر تبرستان. https://civilica.com/doc/283304/
قاسمی، فرزانه؛ سید احمدی زاویه، سید سعید و منشیزاده، آرزو. (1402). مطالعة زمینه‌ها و عوامل مؤثر بر آستانگی در معماری مسکونی دورة پهلوی. نشریۀ معماری‌شناسی، 6(26). https://memarishenasi.ir/fa/archive.php?pid=605&rid=28
علی‌محمدی، فرزانه؛ بمانیان، محمدرضا و پورفتح اله، مائده. (1394). بررسی تطبیقی تأثیر تغییرات فرهنگی بر محرمیت در ورودی خانه‌های سنتی دورۀ قاجاریه (نمونه: خانه‌های سنتی شهر قزوین). مطالعات میان فرهنگی، 10(27)، 115-140. SID. https://sid.ir/paper/491898/fa 
قائدشرفی، محمد؛ فلاح‌‌نیا، مهسا و یوسفی، حسین. (1393). گونه‌‌شناسی ورودی خانه‌‌های دورة قاجار و پهلوی اول در شهر شیراز. دومین کنگرۀ بین المللی سازه، معماری و شهرسازی. https://civilica.com/doc/353647/
لحمیان، رضا؛ بدری‌‌فر، منصور و پرهیزکار، اکبر. (1387). بررسی تعامل کنش انسان و طبیعت بر بافت مکانی شهر بابل. نشریۀ سرزمین، 4(20)، 31-48. http://noo.rs/fCBuc
Alexander, C., Ishikawa, S., Silverstein, M., Jacobson, M., Fiksdahl-King, I., & Angel, S. (1987). A pattern language: Towns, Buildings, Construction .Oxford University Press. (Original work published 1977)
Alexander, C. (2004). The Nature of Order: An Essay on the Art of Building and the Nature of the Universe (Vol. 1). The Center for Environmental Structure.
Ahari, Z. (2015). Recognition of Secondary Structure of Iranian Cities in Qajar Period. Architecture and Urban Planning. 20(2), 23-34. https://doi.org/10.22059/jfaup.2015.56715
Arnheim, R. (2003). The dynamics of architectural form: based on the 1975 Mary Duke Biddle lectures at the cooper Union, c1977 (Qayumi Bidhendi, M. Trans.). SAMT.
Behzadfar, M., & Rezvani, B. (2015). A Comparative Study of Morphological Norms of Islamic Urbanism in Historical Texture (Case Study: Neighborhood Sarcheshmeh of Gorgan City). Journal of Researches in Islamic Architecture, 3(1), 1-19. http://jria.iust.ac.ir/article-1-177-en.html
Bemanian, M. R., Okhovat, H., & Almasifar, N. (2010). Architecture and urbanism in Islamic countries. Hele.
Farnad, F., Kamran Kasmaei, H., Khakzand, M., & Memarian, G. (2021). Patterns and physical principles of traditional houses in Kashan. Journal of Housing and Rural Environment (JHRE), 40(176), 87-102. https://doi.org/10.22034/40.176.87
Hakim, B. S. (1994). The "urf" and its role in diversifying the architecture of traditional Islamic cities. Journal of Architectural and Planning Research, 2(11), 108-127. https://www.jstor.org/stable/43029115
Hertzberger, H. (2005). Lessons for students in architecture (I. Rike, Trans.). Nay Publishers. (Orginal work published 2005)
Khaki Ghasr, A. (2019). Space programs of traditional houses in Yazd in relation to contemporary dwelling. Journal of Architecture in Hot and Dry Climate, 6(8 ), 23-46. https://sid.ir/paper/269114/en
Massoud, B. (2024). “Patterns” of threshold spaces in the historical city of Jeddah, Saudi Arabia. WIT Transactions on The Built Environment, 197, 153-165.
Madanipour, A. (2003). Public and private spaces of the city. Routledge. http://dx.doi.org/10.4324/9780203402856
Momeni, K. (2018). Comparison and Adaptation of the Principle of Transparency in the Structure and Design of Safavid and Qajar Houses in Isfahan. Quarterly Journal of Islamic Architecture Studies, 6(18), 23-42. http://jria.iust.ac.ir/article-1-921-fa.html
Mousavi, KH. S., Alaei, A., & Mousavi, S. R. (2021). Spatial Perception in the Concepts and Foundations of the Patterns that Shape the Islamic City. New Islamic Civilization Fundamental Studies, 4(1), 1-40. https://doi.org/10.22070/nic.2021.13874.1055
Norberg-Shulz, C. (2012). Architecture: Presence, language, place (Ahmadiyan, A. S. Trans.). Memar Nashr Institute. (Original work published 1996)
Nooraddin, H. (1998). Al-fina': In-between spaces as an urban design concept: Making public and private places along streets in Islamic cities of the Middle East. Urban Design International, 3(1-2), 65-77. http://dx.doi.org/10.1080/135753198350532
Rapoport, A. (2013). History and precedent in environmental design. Springer Science & Business Media. (Original work published 1990)
Shahpasandzadeh, B. & Mondegari, K. (2024). Semiotic analysis of flexibility quality in traditional housing of Yazd. Journal of Architecture in Hot and Dry Climate, 11(18), 17-36. https://doi.org/10.22034/ahdc.2024.19715.1731
Turner, V.W. (1977). Variations on a Theme of Liminality, in Moore & Myerhoff 1977, 36-52.
Van Gennep, A. (1960). The rites of passage (M. B. Vizedom & G. L. Caffee, Trans.). University of Chicago Press.
Venturi, R. (1977). Complexity and contradiction in architecture (Vol. 1). The Museum of Modern Art.
Zoller, D. (2014). Herausforderung Erdgeschoss. Ground floor interface. Jovis.

صفحه اصلی

ارسال مقاله

تماس با ما