باغ نظر

تحقق «معماری اسلامی» از دیدگاه نظریۀ «علم دینی» (در جستجوی مبانی نظری برای «مکتب معماری اسلامی» به‌عنوان یکی از مؤلفه‌های «تمدن‌سازی نوین اسلامی-ایرانی»)

https://doi.org/10.22034/bagh.2025.462241.5625
دوره 21، شماره 141
اسفند 1403
صفحه 43-60
باغ نظر

نوع مقاله : مقالۀ پژوهشی

نویسندگان

سلمان نقره‌کار 1
مهدی ابراهیمی 2

1 استادیار، گروه معماری، دانشکدۀ معماری و شهرسازی، دانشگاه تربیت دبیر شهید رجایی، تهران، ایران.

2 دانشجوی دکتری معماری، گروه معماری، دانشکدۀ معماری و شهرسازی، دانشگاه تربیت دبیر شهید رجایی، تهران، ایران.

چکیده
بیان مسئله: «علم دینی» یا «علم اسلامی» دارای ریشه‌ای کهن بوده و تاریخ آن با شکل‌گیری اسلام مطابق است اما شکل امروزی آن تحت‌عنوان نظریۀ علم دینی پس از ظهور انقلاب صنعتی و علوم مدرن و شهود نتایج منفی آن، در جوامع اسلامی بیان شد. این نظریه پس از انقلاب اسلامی در ایران با هدف اسلامی‌کردن علوم و در پی آن اسلامی‌کردن دانشگاه‌ها و تولید علم در راستای تحقق « تمدن نوین اسلامی- ایرانی» از سوی نظام حکمرانی به‌عنوان مطالبه‌ای از سوی اندیشمندان مطرح شد و به‌طور جدی بررسی شد، چنان‌که اکنون به قوام قابل قبولی رسیده است. ازاین‌رو، لازم است کاربرد این نظریه در علوم مختلف بررسی شود. ازسویی، بحث معماری اسلامی و تحقق آن در معماری معاصر و آیندۀ ایران از چالش‌های مهم کشور در حوزۀ معماری است. ازاین‌جهت، بررسی ارتباط این دو موضوع با این سؤال که «شاخص‌های معماری اسلامی از منظر نظریۀ علم دینی چیست؟» به‌عنوان پرسش اصلی و «معماری اسلامی چه هست و چه نیست؟» به‌عنوان پرسش فرعی مورد نظر قرار گرفت. 
هدف پژوهش: هدف این پژوهش تبیین شاخصه‌ها، چهارچوب و اصولی برای «تحقق معماری اسلامی» با بهره‌گیری از مبانی «نظریۀ علم دینی» است.
روش پژوهش: در راستای تحقق هدف پژوهش، ابتدا ملاک‌های علم دینی و سپس ابعاد معماری از منظر حکمت اسلامی با روش کتابخانه‌ای استخراج و با روش تحلیل محتوای کیفی، تحلیل شده است. سپس با داده‌های به‌دست‌آمده از آن و با روش استدلال منطقی، چهارچوبی مفهومی برای تحقق معماری اسلامی از دیدگاه نظریۀ علم دینی تبیین شده است. 
نتیجه‌گیری: یافته‌های پژوهش حاکی از آن است که تحقق معماری اسلامی از دیدگاه نظریۀ علم دینی مستلزم اسلامی‌بودن پنج معیار «موضوع، مبنا، منبع، روش و کاربرد» در چهار حوزۀ «علوم طبیعی و پایه، علوم انسانی و اجتماعی، علوم کاربردی و مهندسی، و هنر» در معماری است. از مجموع ترکیب پنج معیار علم دینی در چهار حوزۀ معماری به‌عنوان یک علم بین‌رشته‌ای، بیست شاخص برای «معماری اسلامی» به دست آمد. این بیست معیار به هم پیوسته بوده‌اند و یک مفهوم منسجم، یکپارچه و واحد را به‌صورت یک منظومۀ معرفتی تحت‌عنوان «معماری اسلامی» سامان می‌دهند. بدیهی است که شناخت و معرفت معماران و نیت عمل به آموزه‌های اسلامی، شرط لازم برای شکل‌گیری آثار شایسته است. شرط کافی، دارابودن مهارت تبدیل نظر به عمل و اثر است. آثار معماری حاصل این فرایند، به‌طور نسبی «اسلامی» هستند. 

کلیدواژه‌ها

علم دینی
معماری اسلامی
حکمت اسلامی
تمدن نوین اسلامی- ایرانی
آموزش معماری
پژوهش معماری

عنوان مقاله English

The Realization of “Islamic Architecture” from the Perspective of the Theory of “Religious Science” (In Search of Theoretical Foundations for “Islamic Architecture School” as One of the Components of the “New Islamic-Iranian Civilization”)

نویسندگان English

Salman Noghrehkar 1
Mahdi Ebrahimi 2
1 Assistant Professor, Department of Architecture, Faculty of Architecture and Urban Planning, Shahid Rajaee teacher training University, Tehran, Iran.
2 2. Ph.D. Student in Architecture, Faculty of Architecture and Urban Planning, Shahid Rajaee Teacher Training University, Tehran, Iran.
چکیده English

Problem Statement: “Religious science” has ancient roots. However, its modern form, known as the theory of religious science, emerged following the advent of modern sciences. This theory was introduced and debated after the Islamic Revolution in Iran with the aim of Islamizing sciences and producing knowledge in line with the realization of the “New Islamic-Iranian Civilization,” eventually reaching a considerable degree of coherence. Therefore, it is necessary to examine the application of this theory in various fields of knowledge. On the other hand, the discourse on Islamic architecture and its realization in contemporary and future Iranian architecture is one of the major challenges in the field. In this regard, the relationship between these two subjects has been examined through the research question: “What are the indicators of Islamic architecture from the perspective of the theory of religious science?”
Research Objective: This study aims to define the indicators, framework, and principles for the “realization of Islamic architecture” by utilizing the foundations of the “theory of religious science.”
Research Method: To achieve the research objective, the criteria of religious science were first identified, followed by an exploration of the dimensions of architecture from the perspective of Islamic wisdom through a library-based method. The extracted data were analyzed using qualitative content analysis. Subsequently, based on the obtained data and employing logical reasoning, a conceptual framework for the realization of Islamic architecture from the perspective of the theory of religious science was developed.
Conclusion: The research findings indicate that the realization of Islamic architecture from the perspective of the theory of religious science requires the Islamization of five key criteria: “subject, foundation, source, method, and application” within four architectural domains: “natural and fundamental sciences, humanities and social sciences, applied sciences and engineering, and art.” The combination of these elements has led to the identification of twenty indicators for “Islamic architecture.” These twenty indicators collectively establish a coherent epistemological system under the title of “Islamic architecture.” It is evident that architects’ understanding and their intention to adhere to Islamic teachings constitute the necessary condition for the creation of worthy architectural works. The sufficient condition, however, is the ability to transform theoretical knowledge into practice and tangible architectural outcomes. The architectural works resulting from this process are relatively “Islamic.”

کلیدواژه‌ها English

  • Religious Science
  • Islamic Architecture
  • Islamic Wisdom
  • New Islamic-Iranian Civilization
اندرزهاى امام کاظم علیه السلام. (بی.تا). کتابخانۀ احادیث شیعه. بازیابی‌شده در 1402، https://www.hadithlib.com/hadithtxts/view/30022116
انصاریان، حسین. (1386). عرفان اسلامی (ج. 1). دارالعرفان.
باقری، خسرو. (1393). مدل تأسیسی علم دینی. انتشارات حکمت اسلامی.
بستان، حسین. (1395). روش نظریه‌سازی دینی در علوم اجتماعی. روش‌شناسی علوم انسانی، 22(86)، 121-141. https://method.rihu.ac.ir/article_1150.html?lang=fa 
بلانیان، محمدرضا. (1386)، علم سکولار یا علم دینی؟. معرفت، (121)، 119-136. https://encr.pw/euxcX 
پیروزمند، علیرضا. (1392). دوگونگی و ابهام در سرنوشت اسلامیت علوم در کلام فلسوف متاله. نقد کتاب، 15(69)، 129-180. https://naghd.iict.ac.ir/article_704100.html 
تبیین نظریۀ علم دینی توسط آیت‌الله رشاد. (1398). پژوهشگاه فرهنگ و اندیشۀ اسلامی. بازیابی‌شده در 1402، https://iict.ac.ir/1398/07/elmedini/
تهرانی، مجتبی. (1402). ادب الهی (ویراستار محسن عطری‌نژاد و سید علی‌اکبر حسینی). مؤسسه فرهنگی پژوهشی مصابیح الهدی.
حجت، عیسی. (1382). آموزش معماری و بی‌ارزشی ارزش‌ها. هنرهای زیبا، 14(14)، 63-70. https://journals.ut.ac.ir/article_10814.html 
خامنه‌ای، سید علی. (1397). بیانیۀ «گام دوم انقلاب» خطاب به ملت ایران. دفتر حفظ و نشر آثار حضرت آیت‌الله العظمی خامنه‌ای. بازیابی‌شده در https://farsi.khamenei.ir/message-content?id=41673 
خسروپناه، عبدالحسین و بابایی، قاسم. (1393). نظریۀ حاکمیت جهان‌بینی دینی بر دانش. کتاب نقد، 16(72-73)، 89-133. https://naghd.iict.ac.ir/article_703986.html 
خمینی، روح‌الله. (1395). شرح دعای سحر. مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام‌خمینی.
سوزنچی، حسین. (1389). معنا، امکان و راهکارهای تحقق علم دینی. پژوهشگاه مطالعات فرهنگی اجتماعی و تمدنی.
شیخ بهایی، محمد بن حسین. (1391). دیوان شیخ بهایی. زرین.
قربانی، رحیم. (1393). معماری و شهرسازی مطلوب اسلامی. شبکۀ اندیشه.
گلشنی، مهدی. (1394). چرا علم اسلامی معنادرا و طلوب است. نقد کتاب، 16(72-73)، 201-231. https://naghd.iict.ac.ir/article_703992.html 
مطهری، مرتضی. (1391). عقل و علم. بینش مطهر.
مطهری، مرتضی. (1398). شرح مبسوط منظومه (ج. 2). صدرا.
موحد ابطحی، سید محمدتقی. (1402). تأملاتی در باب علم دینی. پژوهشگاه مطالعات فرهنگی اجتماعی و تمدنی.
میرباقری، سید مهدی. (1396). نسبت دین با علم و فناوری. تمدن نوین اسلامی.
نقره‌کار، سلمان. (1401). تبیین مفهوم معماری اسلامی و تأثیر آن بر فرایند طراحی، نقد معماری، آموزش معماری و تربیت معماران [نشست]. کرسی ترویجی نظریه‌پردازی معماری اسلامی، دانشگاه تربیت دبیر شهید رجایی، تهران، ایران.
نقره‌کار، سلمان. (1403). رهپویی، راهنمایی و داوری پایان‌نامۀ معماری با دریافتی از حکمت اسلامی. دانشگاه تربیت دبیر شهید رجایی.
نقره‌کار، سلمان. (بی.تا). حکمت معماری اسلامی [جزوۀ درسی منتشرنشده]. دانشگاه تربیت دبیر شهید رجایی.
نقره‌کار، عبدالحمید. (1389). مبانی نظری معماری. دانشگاه پیام نور.
نقی‌زاده، محمد. (1395). کرسی نظریه‌پردازی: فضای حیات طیبه؛ شهر آرمانی اسلام. مطالعات معماری ایران، 5(9)، 193-196. https://jias.kashanu.ac.ir/article_111766.html
Abbas Tabar Moghari, R. (2023). The perspective of the Islamic revolution in the realization of the new Islamic-Iranian civilization. Scientific Journal Political Sociology of the Islamic Revolution, 2(1), 7-22. https://www.psirj.ir/article_144864.html?lang=en 
Agasharifian Esfehani, M., & Aminpour, A. (2015). Magnanimity letter of architecture; Fourteen main principles of professional ethics in architecture and urbanism. The Culure if Islamic Architecture & Urbanism, 1(1), 81-100. http://ciauj-tabriziau.ir/article-1-70-fa.html 
Aminpoor, A., Piroozmand, A., & Jahan Bakhsh, A. (2018). The methodology of theorizing Islamic art and architecture. Methodology of Social Sciences and Humanities, 24(96), 71-89. https://doi.org/10.30471/mssh.2018.1504 
Azadegan, E. (2013). A Comparison between the Philosophical Foundations of Religious Science and Naturalistic Science. Methodology of Social Sciences and Humanities, 18(72), 31-54. https://method.rihu.ac.ir/article_189.html?lang=en 
Bagheri, Kh. (2012). The nature of religious science: an epistemological view on the relationship between religion and human science. Ministry of Culture & Islamic Guidance.
Bostan, H. (2019). Revising Ijtihadi-Experimental Model of Religious Science. Methodology of Social Sciences and Humanities, 25(98), 29-49. https://method.rihu.ac.ir/article_1561.html?lang=en 
Fanaei Ashkouri, M. (2013). A Believers’ Account of Modern Sciences. Methodology of Social Sciences and Humanities, 18(72), 7-30. https://method.rihu.ac.ir/article_188.html?lang=en 
Geraei, A., & Mesbah, A. (2020). Critique of the Islamic Sciences Academy’s view in religious science. Isra Hikmat, 12(1), 93-128. https://hikmat.isramags.ir/article_132168.html?lang=en 
Gharaati, M. (2015). Portrait of housing and urban islamic. Cultural Center of Lessons from the Quran.
Golshani, M. (2012). The holy Quran and the sciences of nature. Institute for Humanities and Cultural Studies.
Golshani, M. (2015). From secular science to religious science. Institute for Humanities and Cultural Studies.
Jawadi-Amuli, A. A. (2007). Right obligation in Islamic‬. Esra.
Jawadi-Amuli, A. A. (2008). Shariat in the light of cognition. Esra.
Jawadi-Amuli, A. A. (2020). The role of the intellect in the Geometry of Religious Knowledge. Esra.
Jawadi-Amuli, A. A. (2023). Religious Science (H. Parsania, Ed.). University of Tehran Press.
Khosropanah, A. (2012). Explanation and analysis of “Velayee” theory of knowledge. Methodology of Social Sciences and Humanities, 18(71), 9-44. https://method.rihu.ac.ir/article_194.html?lang=en 
Khosropanah, A. (2013). Interaction between Reason and Religion and Its Impact on Islamic Culture. Strategy for Culture, 6(23), 29-52. https://www.jsfc.ir/article_15325.html?lang=en 
Majlesi, M. B. (2011). Bihar al-Anwar. Dar al-Kutub al-Islamiyyah.
Mardani, S. Z., Hojat, I., & Maaref, M. (2023). The investigation of the challenge of “Islamic architecture” and “Muslim architecture”. Bagh-e Nazar, 20(127), 49-60. https://doi.org/10.22034/bagh.2023.370505.5294 
Mesbah Yazdi, M. T. (2015). Realationship between religion and science (A. Mesbah Yazdi, Ed.). Imam Khomeini Educational and Research Institute.
Mohammadi Abtahi, S. M. T. (2022). An Introduction to the idea of Islamic Humanities. Markaz-e Oloum Ensani-ye Islami-ye Sadra [Sadra Islamic Human Sciences Research Center].
Moradpour, R., Mondegari, K., & Nadimi, H. (2019). Ethics of building (perspective of virtue ethics and Kantian ethics). Journal of Architectural Thought, 3(5), 1-16. https://doi.org/10.30479/at.2019.10521.1174 
Motahari, M. (1996). Understanding Islamic sciences: philosophy, theology, mysticism, morality, jurisprudence‬. Sadra.
Nari Ghomi, M., & Noghrekar, S. (2016). A scope to situation of architectural technology amongst the system of Hekmat (wisdom) of Muslims. Journal of Islamic Architecture Research, 4(3), 76-93. http://jria.iust.ac.ir/article-1-548-fa.html 
Noghrekar, A. H. (2021). Islamic wisdom in the creation of works of neo and urbanism. Soroush.
Noghrekar, S. (2022). Forty steps to compile the “School of Islamic Architecture” - (In search of a model for the comprehensive benefit of the teachings “Islamic Wisdom” in “Architecture”). Journal of Islamic Architecture Research, 9(4), 123-139. http://jria.iust.ac.ir/article-1-1523-fa.html 
Sadeghi Rashad, A. A. (2021). A Second Look at the Criterion of Religious Science. Qabasat, 26(100), 5-14. https://qabasat.iict.ac.ir/article_245061.html?lang=en 
Sharifi, A. H. (2017). Methodology of Islamic Humanities. Markaz-e Oloum Ensani-ye Islami-ye Sadra [Sadra Islamic Human Sciences Research Center].
Vaezi, A. (2008). Religious Science in the View of Ayatullah Javadi Amoli. Methodology of Social Sciences and Humanities, 14(54), 9-23. https://method.rihu.ac.ir/article_440.html 

صفحه اصلی

ارسال مقاله

تماس با ما