باغ نظر

آزمون‌گاه معماری؛ رویکردی نوین در بازآفرینی تصویری مکان‌های ناپیدا در ‌شهرهای کهن (مطالعۀ موردی: بناهای مذهبی ‌شهر رشت)

https://doi.org/10.22034/bagh.2025.486484.5697
دوره 22، شماره 147
شهریور 1404
صفحه 51-66
باغ نظر

نوع مقاله : مقالۀ پژوهشی

نویسنده

مصطفی بلورچی

گروه معماری، دانشکدۀ معماری، واحد تبریز، دانشگاه آزاد اسلامی، تبریز، ایران.

چکیده
بیان مسئله: شهرهای معاصر نیازمند هویت‌مندی و هویت‌یابی مکان‌های تاریخی‌شان هستند و در این راستا بازیابی مکان‌های ناپیدا حائز اهمیت است، مقصود از مکان‌های ناپیدا در این پژوهش، بناهای واجد ارزش تاریخی‌اند که اکنون نمودِ کالبدی یا وجود ندارند.
هدف پژوهش: هدف پژوهش ارائۀ گونه‌ای متفاوت از تاریخ شفاهی ذیل مطالعات میدانی است که نه‌تنها شنیداری، بلکه واجد جنبه‌های دیداری است، رویکردی نوین که وابستگی بسیار به کنش و واکنشِ شاهد (مصاحبه‌شونده) و میدان‌‌پژوه (مصاحبه‌کننده) دارد؛ و حرکت فیزیکی/ ذهنی در فضا-زمان، بازشناسی پلان یا روندِ توسعۀ فرم ساختمان‌ها، و عناصر و جزئیات بناهای کهن را نشانه می‌گیرد، که پژوهش حاضر آن‌ را «آزمون‌گاه معماری» می‌نامد. 
روش پژوهش: پژوهش حاضر کاربردی و از نظر ماهیت، توصیفی-تحلیلی است و به روش کیفی صورت گرفته، و نمونه‌گیری به‌‌‍صورت مرحله به مرحله با ترکیب سه شیوۀ آسان، گلوله برفی و هدفمند انجام شده است. جامعۀ آماری این پژوهش از بُعد کالبدی- فضایی، ابنیۀ مذهبیِ شهر رشت از دورۀ صفویه تا پهلوی دوم است؛ و از بُعد نیروی انسانی، شاهدان محلی و سالخوردگانی هستند که عامل اجرا و یا شاهد رویدادهای مرتبط با این بناها بوده‌اند.
نتیجه‌گیری: تحلیل یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد که در شرایط آزمون‌گاه معماری، تجربیات زیست‌شدۀ شاهدان با هدایت میدان‌پژوه، در گام‌هایی روشمند با ارائه و آزمون فرضیه‌هایی، از طریق مکان‌‌مند شدن فضای ذهنی شاهدان و معنادار شدن این مکان‌ها، منجر به انکشاف روند تغییرات و توسعۀ بناهای کهن در ادوار تاریخی در محدودۀ پژوهش شده، و چارچوبی علمی را عرضه داشته که چگونگی کارکرد آزمون‌گاه معماری برای رهیافت به بازآفرینیِ تصویری مکان‌های ناپیدا و شناسایی فضاهای گمشده‌ی در برگیرندۀ این مکان‌ها (مانند: خاطرات شاهدان و رویدادهای مرتبط با انها) در شهرهای کهن را نشان می‌دهد.

کلیدواژه‌ها

رشت
بناهای مذهبی
بازآفرینی تصویری
تاریخ شفاهی
آزمون‌گاه معماری

عنوان مقاله English

Architectural Proving Ground: A Novel Approach to the Visual Re-Creation of Hidden Spaces in Historic Cities (Case Study: Religious Buildings in Rasht, Iran)

نویسنده English

Mostafa Bolourchi
Department of Architecture, Faculty of Architecture, Tabriz Branch, Islamic Azad
چکیده English

Problem statement: Contemporary cities require a stronger sense of identity and place, particularly concerning their historic sites. In this context, the recovery of hidden spaces is of paramount importance. This study defines “hidden spaces” as historically significant buildings that no longer have a physical presence or visible trace.
Research objective: This study aims to introduce a new type of oral history through field studies one that is not only auditory but also visual. It presents an innovative approach that relies heavily on the interaction between the witness (interviewee) and the field researcher (interviewer). This method involves physical and mental movement through space and time, recognizing building plans, the development of forms, and architectural details of historical structures. This process is referred to in this study as the “Architectural Proving Ground.”
Research method: The research is applied in purpose and descriptive-analytical, conducted through qualitative methods. Sampling was conducted in stages, combining convenience, snowball, and purposive sampling techniques. The study’s statistical population, in its physical-spatial aspect, includes religious buildings in Rasht from the Safavid era to the end of the Pahlavi II period. In terms of human resources, the study draws upon local witnesses and elders who were involved in or have observed events related to these buildings.
Conclusion: The analysis reveals that within the conditions of the Architectural Proving Ground, the lived experiences of the witnesses—guided by the researcher—through methodical steps involving hypothesis presentation and testing, lead to the spatial anchoring of the witnesses’ memories. This, in turn, brings meaning to these places and uncovers patterns of architectural transformation and development across historical periods. The study thus offers a scientific framework that demonstrates how the Architectural Proving Ground can facilitate the visual re-creation of hidden spaces and help identify the lost spatial structures associated with them (such as memories and related events) in historic cities.

کلیدواژه‌ها English

  • Rasht
  • Religious Buildings
  • Visual Re-Creation
  • Oral History
  • Architectural Proving Ground
ادی‍ب حاج باقری‌، م‍ح‍س‍ن‌؛ پرویزی، ‌سرور و صلصالی، مهوش. (1382). ‏روش‌های تحقیق کیفی. نشر و تبلیغ بشری.
اعرابی، جعفر. (1392). آفرینش فرم. انتشارات کتابکدۀ کسری.
آقایی، عباس. (1394). بایدها و نبایدها در تاریخ شفاهی. در واحد تاریخ شفاهی مرکز مطالعات و تحقیقات فرهنگ و ادب پایداری حوزه هنری و گروه تاریخ دانشگاه اصفهان، مصاحبه در تاریخ شفاهی: مجموعه مقالاتِ چهارمین نشست تخصصی و کارگاه آموزشی تاریخ شفاهی (6 و 7 اسفند 1386) (صص. 549-559،). انتشارات سورۀ مهر. 
جوان‌بخت، محمد. (1394). نقش تخیل در مصاحبه‌ تاریخ شفاهی. در واحد تاریخ شفاهی مرکز مطالعات و تحقیقات فرهنگ و ادب پایداری حوزه هنری و گروه تاریخ دانشگاه اصفهان. مصاحبه در تاریخ شفاهی: مجموعه مقالاتِ چهارمین نشست تخصصی و کارگاه آموزشی تاریخ شفاهی (6 و 7 اسفند 1386) (صص. 541-547). انتشارات سوره‌ی مهر. 
حائری، محمدرضا. (1393). نقش فضا در معماری ایران: هفت گفتار دربارۀ زبان و توان معماری. دفتر پژوهش‌های فرهنگی.
ستوده، منوچهر. (1374). از آستارا تا اِستارباد: آثار و بناهای تاریخی گیلان بیه پس. نشر آگه.
سرمد، زهره؛ بازرگان، عباس و حجازی، الهه. (1393). روش‌های تحقیق در علوم رفتاری. نشر آگه.
سفردوست،  احمد. (1384). پ‍ژوه‍ش‌ در ش‍ن‍اخ‍ت‌ ه‍وی‍ت‌ ک‍ال‍ب‍د ش‍ه‍ر رش‍ت‌. وزارت مسکن و شهرسازی: سازمان عمران و بهسازی شهری.
شکویی، حسین. (1371). فلسفۀ‌ جغرافیا. گیتاشناسی. 
شورچه، محمود، (1394). مکتب‌های جغرافیایی (از آغاز تا کنون). انتشارات پرهام‌نقش. 
قیومی بیدهندی، مهرداد. (1393). مقدمه‌ای بر تاریخ شفاهی معماری ایران. انتشارات روزنه. 
وزیری، علینقی. (1383). تاریخ عمومی هنرهای مصور: قبل از تاریخ تا اسلام. انتشارات دانشگاه تهران.
هاشمی، سیده میترا. (1393). مقدمه‌ای بر تاریخ شفاهی معماری ایران. انتشارات روزنه.
Abrams, L. (2016). Oral History Theory. Routledge. 
Amraee, B. (2014). Intersemiotic Analyses of Relation between Form and Space. Journal of Fine Arts: Visual Arts, 19(4), 25-36. https://doi.org/10.22059/jfava.2014.55418
Ardhyanto, A., Dewancker, B. J., Tsai, Y. L., & Heryana, R. .E. (2023). Memory Recollection and Oral History: A Study of Vernacular Architecture Transformation of the Past. Journal of Asian Architecture and Building Engineering, 22(1). https://doi.org/10.1080/13467581.2023.2204951
Cantero Vinuesa, A. (2022). To speak in order to inhabit: oral tools for the history, analysis, and design of architecture. Cuadernos de Proyectos Arquitectónicos, 12. https://doi.org/10.20868/cpa.2022.12.4963
Frey, A. (2008). In search of a Living architecture (M. Zolriyastin & M. Sarikhani, Trans.). poshtoutan. (Original work published 1993)
Groat, L. N. (2005). Architectural research methods (A. Einifer, Trans.). Tehran University. (Original work published 2002)
Groat, L. N., & Wang, D. (2005). Architectural research methods (A. Einifer, Trans.). Tehran University Publications. (Original work published 1954)
Grutter, J. K. (2011). ‭Ästhetik der Architektur : Grundlagen der Architektur-Wahrnehmung (M. Dowlatkhah & S. Hemmati, Trans.). Dolatmand. (Original work published 1987)‬‬‬
Hyacinth Louis, R. (2012). Les provinces caspiennes de la Perse: le Gilan (J. Khammamizad, Trans.). Taati. 
Marcus, B. (2008). Oral History and the Documentation of Historic Sites: Recording Sense of Place. 16th ICOMOS General Assembly and International Symposium, Canada. https://shorturl.at/h3ftZ
Mosavi, F. (2012). The function of form (M. Miyanji & F. Nazari, Trans.). Alam Memar Royal. (Origonal work published 1341)
Norberg Schulz, C. (2014). Architecture: meaning and place (V. Nowruz Borazjani, Trans.). Parham Naqsh. (Original work published 1998)
Norberg Schulz, C. (2014). Existence, space and architecture (V. Nowruz Borazjani, Trans.). Parham Naqsh. (Original work published 1974)
Quinlan, M. K. (2018). The oral history manual (R. Mohajer, Trans.). National Archives and Library Organization of the Islamic Republic of Iran. (Original work published 2002)
Rezvani, M. R., & Ahmadi, A. (2008). Place and the Role of Culture in Shaping the Place Identity. Journal of Culture-Communication Studies, 10(6), 45-68. https://doi.org/20.1001.1.20088760.1388.10.6.3.0
Safaeipour, H. (2016). Architectural Anthropology: Introducing a Method for Recording the Design Thoughts of Contemporary Traditional Iranian Architects. Methodology of Social Sciences and Humanities, 22(89), 79-106. https://method.rihu.ac.ir/article_1291.html?lang=en
Vansina, J. (2018). ‭Oral tradition as history (F. Nambaradershad, Trans.). Historians Publication. (Original work published 2017)‬‬‬‬‬
Veale, S., & Schilling, K. (2004). Talking history: Oral history guidelines. Department of Environment & Conservation (NSW).
Wong, W. (2013). Principles of form and design (A. Bidarbakht & N. Lavasani, Trans.). Ni published. (Original work published 1993)

صفحه اصلی

ارسال مقاله

تماس با ما