باغ نظر

ارزیابی تطبیقی تاب‌آوری و خوداتکایی در خانه‌های سنتی و معاصر بندرعباس با روش TOPSIS فازی

https://doi.org/10.22034/bagh.2025.502960.5754
دوره 22، شماره 149
آبان 1404
صفحه 15-28
باغ نظر

نوع مقاله : مقالۀ پژوهشی

نویسندگان

سها ذاکری 1
مهناز محمودی زرندی 1
محمدرضا فرزاد بهتاش 2

1 گروه معماری، واحد تهران شمال، دانشگاه آزاد اسلامی، تهران، ایران

2 گروه شهرسازی، واحد تهران شمال، دانشگاه آزاد اسلامی، تهران، ایران

چکیده
بیان مسئله: خانه‌های سنتی بندرعباس، به‌دلیل بهره‌گیری از مصالح بومی و سازوکارهای منطبق با اقلیم گرم و مرطوب منطقه، همواره به‌عنوان الگویی در زمینۀ تاب‌آوری و خوداتکایی مطرح بوده‌اند. در مقابل، ساخت‌وسازهای معاصر عمدتاً بر فناوری‌های مدرن تکیه دارند و در برخی موارد، به‌علت عدم هماهنگی با شرایط اقلیمی و زمینۀ اجتماعی، سطح تاب‌آوری و خوداتکایی پایین‌تری نشان می‌دهند. بکارگیری اصول معماری تاب‌آور در طراحی مجتمع‌های مسکونی بندرعباس به‌طور معنی‌داری منجر به افزایش خوداتکایی ساکنین می‌شود.
هدف پژوهش: ارزیابی تطبیقی میزان تاب‌آوری و خوداتکایی در خانه‌های سنتی و معاصر بندرعباس و شناسایی عوامل کلیدی مؤثر بر آن است. 
روش پژوهش: ابتدا با انجام مصاحبه‌های نیمه‌ساختاریافته با متخصصان، مؤلفه‌های مهم تاب‌آوری (شهری، کالبدی، محیطی، اجتماعی و اقتصادی) و خوداتکایی (پایدار، اجتماعی و مدیریتی) شناسایی شد. سپس، برپایۀ این مؤلفه‌ها، پرسشنامه‌هایی با طیف‌های فازی طراحی و میان جامعه‌ای از ساکنان و متخصصان توزیع شد. داده‌های گردآوری‌شده درنهایت با روش TOPSIS فازی تحلیل شد تا میزان نزدیکی هر خانه به راه‌حل ایده‌آل (از نظر تاب‌آوری و خوداتکایی) تعیین شود. 
نتیجه‌گیری: خانه‌های سنتی، به‌دلیل طراحی هماهنگ با اقلیم، استفاده از مصالح بومی، مدیریت بهتر منابع آب و شکل‌گیری فضاهای اجتماعی مؤثر، در اغلب ابعاد تاب‌آوری و خوداتکایی از خانه‌های معاصر پیشی می‌گیرند. در مقابل، برخی خانه‌های معاصر که بر فناوری‌های جدید متکی‌اند، به‌ویژه در حوزه‌های اجتماعی و مدیریتی با چالش مواجه‌اند. این امر خود را در امتیازات پایین‌تر تاپسیس فازی نمایان کرد. نتایج حاکی از آن است که به‌کارگیری اصول معماری سنتی در کنار نوآوری‌های مدرن، نه‌تنها مصرف انرژی و هزینه‌های نگهداری را کاهش می‌دهد، بلکه تاب‌آوری و خوداتکایی ساکنان را نیز ارتقا می‌بخشد. بر این اساس، پیشنهاد می‌شود در طراحی‌های آتی، از راهکارهای بومی بهره گرفته شده و بر جنبه‌های مشارکتی و مدیریتی نیز تأکید بیشتری صورت گیرد.

کلیدواژه‌ها

تاب‌آوری
خوداتکایی
روش تاپسیس فازی
خانه‌های سنتی بندرعباس
خانه‌های معاصر بندرعباس
معماری بومی جنوب ایران

عنوان مقاله English

A Comparative Assessment of Resilience and Self-Reliance in Traditional and Contemporary Houses of Bandar Abbas Using the Fuzzy TOPSIS Method

نویسندگان English

Soha Zakeri 1
Mahnaz Mahmoudi Zarandi 1
Mohammad reza Farzad behtash 2
1 Department of Architecture, NT.C, Islamic Azad University, Tehran, Iran
2 Department of Urban Planning, NT.C, Islamic Azad University, Tehran, Iran
چکیده English

Problem statement: Traditional houses in Bandar Abbas—owing to the use of local materials and climate-responsive mechanisms suited to the region’s hot-humid conditions—have long served as exemplars of resilience and self-reliance. By contrast, contemporary constructions predominantly rely on modern technologies and, in some cases, due to misalignment with climatic and socio-cultural contexts, exhibit lower levels of resilience and self-reliance. The application of resilient architectural principles in the design of residential complexes in Bandar Abbas significantly increases residents’ self-reliance.
Research objective: To conduct a comparative evaluation of the levels of resilience and self-reliance in traditional and contemporary houses in Bandar Abbas and to identify the key factors influencing these outcomes.
Research method: First, through semi-structured interviews with experts, the principal components of resilience (urban, physical, environmental, social, and economic) and self-reliance (sustainable, social, and managerial) were identified. Based on these components, questionnaires employing fuzzy scales were designed and distributed among a population of residents and specialists. The collected data were then analyzed using the Fuzzy TOPSIS method to determine each house’s closeness to the ideal solution in terms of resilience and self-reliance. 
Conclusion: Owing to climate-responsive design, the use of local materials, more effective water resource management, and the formation of supportive social spaces, traditional houses generally outperform contemporary houses across most dimensions of resilience and self-reliance. Conversely, some contemporary houses that depend on new technologies face challenges—particularly in social and managerial domains—which is reflected in lower Fuzzy TOPSIS scores. The findings indicate that combining traditional architectural principles with modern innovations not only reduces energy consumption and maintenance costs but also enhances residents’ resilience and self-reliance. Accordingly, it is recommended that future designs incorporate vernacular strategies while placing greater emphasis on participatory and managerial aspects.

کلیدواژه‌ها English

  • Resilience
  • Self-Reliance
  • Fuzzy TOPSIS Method
  • Traditional Houses of Bandar Abbas
  • Contemporary Houses of Bandar Abbas
  • Vernacular Architecture of Southern Iran
احمدپور، میلاد؛ عابدی، آرمان و دنیادیده، محمد رضا. (1397). نحوۀ رسیدن به معماری پایدار در اقلیم گرم و خشک. سومین همایش بین المللی افق های نوین در مهندسی عمران، معماری و شهرسازی. https://civilica.com/doc/772554/
احمدی، مرتضی و احمدی، زهره. (1404). ارزیابی عملکرد انرژی در خانه های سنتی در مقایسه با الگوهای مدرن در مناطق کویری ایران. اولین همایش بین المللی پژوهش های کاربردی در مهندسی. https://civilica.com/doc/2319926/
شیخی، حجت و شهسواری، روح الله. (1400). تاب‌آوری محیط شهری در برابر مخاطرات طبیعی (مطالعه موردی: زلزله). سومین کنفرانس ملی شهرسازی و معماری دانش بنیان، تهران. https://civilica.com/doc/1376337
عامری سیاهویی، حمیدرضا و مرادی، سمیرا. (1402). مقایسۀ تطبیقی رعایت اخلاقیات معماری در بناهای مدرن و سنتی مورد پژوهی استان هرمزگان. دهمین کنفرانس بین المللی تحقیقات بین رشته ای در عمران، معماری و مدیریت شهری قرن ۲۱. https://civilica.com/doc/1777261/
Pickett, S. T. A., Cadenasso, M. L., & Grove, J. M.  (2004). Resilient cities: Meaning, models, and metaphor for integrating the ecological, socio-economic, and planning realms.  Landscape and Urban Planning, 69(4), 369–384. https://doi.org/10.1016/j.landurbplan.2003.10.035 
Hasse, J., Myrelid, C., & Femenias, P. (2013). Adaptive building design for climate resilience: Integrating passive strategies in warm humid regions.  Building and Environment, 62, 14–25. https://doi.org/10.1016/j.buildenv.2013.01.004  
Clap. (2017).  Community-Led Action Plan for climate-resilient housing. Geneva: United Nations Human Settlements Programme (UN-Habitat). https://unhabitat.org/publications/community-led-action-plan  
GhaffarianHoseini, A., Berardi, U., & GhaffarianHoseini, A. (2015). Exploring the advantages and challenges of double-skin façades (DSFs). Renewable and Sustainable Energy Reviews, 42, 1059–1069. https://doi.org/10.1016/j.rser.2014.10.091
Engelken, M., Römer, B., Drescher, M., & Welpe, I. M. (2016). Transforming the energy system: Why municipalities strive for energy self-sufficiency.  Energy Policy, 98, 365–377. https://doi.org/10.1016/j.enpol.2016.08.024  
Ramirez, R., Mukherjee, M., Vezzoli, C., & Ceschin, F.  (2018). Product-service systems for sustainability: Lessons from strategic design and sustainable development research. Journal of Cleaner Production, 172, 3486–3496. https://doi.org/10.1016/j.jclepro.2017.04.125  
Saito, H., Nakatsu, S., Matsumoto, S., & Watanabe, K.  (2015). Community-based disaster risk management for building resilience in rural communities of Asia.  International Journal of Disaster Risk Reduction, 11, 428–436. https://doi.org/10.1016/j.ijdrr.2014.12.002  
Kasemaei, M.  (2005).  Climatic design considerations in Iranian architecture. Iran University of Science and Technology Press.
Khazkzand, M., & Rafieian, M. (2015). Social sustainability in urban development: Examining the role of public spaces in Tehran’s neighborhoods.  Habitat International, 49, 126–133. https://doi.org/10.1016/j.habitatint.2015.05.009  
Bahadori, M. N. (1978). Passive cooling systems in Iranian architecture. Scientific American, 238 (2), 144–154. https://doi.org/10.1038/scientificamerican0278-144  
Oliver, P. (2003).  Dwellings: The vernacular house worldwide. Phaidon Press.  
Foruzanmehr, A., & Vellinga, M.  (2011). Vernacular architecture: Questions of comfort and practicability.  Building Research & Information, 39(3), 274–285. https://doi.org/10.1080/09613218.2011.562365  
Adger, W. N. (2000). Social and ecological resilience: Are they related?. Progress in Human Geography, 24(3), 347-364. https://doi.org/10.1191/030913200701540465
Anh, T. T., Phong, T. V. G., & Mulenga, M. (2014). Community consultation for climate-resilient housing: A comparative case study in Vietnam. International Journal of Disaster Risk Reduction, 10(1), 201–212. https://doi.org/10.1016/j.ijdrr.2014.09.012
Anne, J., Williams, P., & Fisher, R. (2014). Participatory approaches to housing resilience in flood-prone communities. International Journal of Disaster Risk Reduction, 10, 84–92. https://doi.org/10.1016/j.ijdrr.2014.07.006  
Astill, S., & Miller, E. (2018). ‘The trauma of the cyclone has changed us forever’: Self-reliance, vulnerability, and resilience among older Australians in cyclone-prone areas. Ageing & Society, 38(2), 403–429. https://doi.org/10.1017/S0144686X1600115X
Bahadori, M. N. (1985). Climatic design of buildings: Passive cooling techniques for hot arid regions. Architectural Science Review, 28(3), 45–52. https://doi.org/10.1080/00038628.1985.9695802  
Baniassadi, F., Hamidi, H., & Khazai, M. R.  (2020). Energy and economic assessment of PCM-based thermal energy storage systems for residential buildings under diverse climatic conditions.  Journal of Building Engineering, 31, 101375. https://doi.org/10.1016/j.jobe.2020.101375  
Charlesworth, E., & Ahmed, I. (2015). Sustainable housing reconstruction: Designing resilient housing after natural disasters. Routledge.
Chen, C.-T. (2000). Extensions of the TOPSIS for group decision-making under fuzzy environment. Fuzzy Sets and Systems, 114(1), 1–9. https://doi.org/10.1016/S0165-0114(97)00377-1  
Cutter, S. L., Burton, C. G., & Emrich, C. T. (2010). Disaster resilience indicators for benchmarking baseline conditions. Journal of Homeland Security and Emergency Management, 7(1). https://doi.org/10.2202/1547-7355.1732
Fathy, H. (1986).  Natural energy and vernacular architecture: Principles and examples with reference to hot arid climates.University of Chicago Press.  
Fazeli, A., Jalaei, F., Khanzadi, M., & Banihashemi, S. (2022). BIM-integrated TOPSIS-Fuzzy framework to optimize the selection of sustainable building components. International Journal of Construction Management, 22(7), 1240-1259. https://doi.org/10.1080/15623599.2019.1686836
Gehl, J. (1971).  Life between buildings: Using public space. Danish Architectural Press.
Ghorui, N., Ghosh, A., Algehyne, E. A., Mondal, S. P., & Saha, A. K. (2020). AHP-TOPSIS inspired shopping mall site selection problem with fuzzy data. Mathematics, 8(8), 1380. https://doi.org/10.3390/math8081380
Givoni, B.  (1998). Climate considerations in building and urban design. John Wiley & Sons.  
Haque, M. O., Aman, J., & Mohammad, F. (2021). Construction sustainability of container-modular-housing in coastal regions towards resilient communities. Built Environment Project and Asset Management, 12(3), 467-485. https://doi.org/10.1108/BEPAM-01-2021-0011
Holling, C. S. (1973). Resilience and stability of ecological systems. Annual Review of Ecology and Systematics, 4(1), 1-23. https://doi.org/10.1146/annurev.es.04.110173.000245
Hwang, C. L., & Yoon, K. (1981). Multiple attribute decision making: Methods and applications. Springer.
Irulegi, O., Serra, L., Hernández, R., & García, J. (2014). Energy and economic evaluation of natural ventilation hybridized with heat pumps. Energy Conversion and Management, 87, 912–918.
Kahraman, C., Cebeci, U., & Ulukan, Z. (2003). Multi-criteria supplier selection using fuzzy AHP. Logistics Information Management, 16(6), 382-394. https://doi.org/10.1108/09576050310503367
 Kuittinen, M., Mäkelä, T., & Hiltunen, M.  (2016). Adaptive façade systems for energy-efficient buildings: A review of concepts and technologies. Journal of Facade Engineering, 4(2), 89–107. https://doi.org/10.1016/j.jfae.2016.05.004  
Mahmoudi, M., Esfandiari, M., & Shakouri, M.  (2015). Urban resilience and sustainable development: Case study of Iranian cities.  Sustainable Cities and Society, 19, 207–214. https://doi.org/10.1016/j.scs.2015.07.002
Mansoor, N., Anuar, A. N., Mahdzir, A. M., & Md, N. H. (2023). Enhancing disaster resilience: Overview of resilient housing. Social Sciences, 13(9), 261–275. http://dx.doi.org/10.6007/IJARBSS/v13-i9/18351
Meerow, S., Newell, J. P., & Stults, M. (2016). Defining urban resilience: A review. Landscape and Urban Planning, 147, 38-49. https://doi.org/10.1016/j.landurbplan.2015.11.011
Miles, S. B., & Chang, S. E. (2006). Modeling community recovery from earthquakes. Earthquake Spectra, 22(2), 439–458. https://doi.org/10.1193/1.2192847
Newman, O. (1972). Defensible space: Crime prevention through urban design. Macmillan.
Nicol, L. A., & Knoepfel, P. (2014). Resilient housing: A new resource-oriented approach. Building Research & Information, 42(2), 229-239. https://doi.org/10.1080/09613218.2014.862162
Nicolopoulou, A., Barbosa de Sá, A., Ilgaz, H., & Brockmeyer, C.  (2003). Using the narrative in early literacy: Building cultural competence.  Early Childhood Research Quarterly, 18(1), 1–26. https://doi.org/10.1016/S0885-2006(03)00003-1  
Norris, F. H., Stevens, S. P., Pfefferbaum, B., Wyche, K. F., & Pfefferbaum, R. L. (2008). Community resilience as a metaphor, theory, set of capacities, and strategy for disaster readiness. American Journal of Community Psychology, 41(1–2), 127–150. https://doi.org/10.1007/s10464-007-9156-6  
Olshansky, R. B., & Johnson, L. (2010). Clear as mud: Planning for the rebuilding of New Orleans. American Planning Association. https://doi.org/10.4324/9781351179713
Omata, N. (2023). The role of developmental ‘buzzwords’ in the international refugee regime: Self-reliance, resilience, and economic inclusion. World Development, 167, 106248. https://doi.org/10.1016/j.worlddev.2023.106248
Renschler, C., Frazier, A., Arendt, L., Cimellaro, G. P., Reinhorn, A., & Bruneau, M. (2010). A framework for defining and measuring resilience at the community scale. MCEER Technical Report Series, 10(12), 1-76.
Rezaei, M. (2022). Urban "Place-Making" through "Walkability". Urban Planning Knowledge, 6(3), 121-139. https://dx.doi.org/10.22124/upk.2023.21599.1722
Sassi, P. (2006).  Strategies for sustainable architecture. Taylor & Francis.
Satterthwaite, D., Archer, D., Colenbrander, S., Dodman, D., Hardoy, J., Mitlin, D., & Patel, S. (2020). Building resilience to climate change in informal settlements. One Earth, 2(2), 143-156. https://doi.org/10.1016/j.oneear.2020.02.002
Spaliviero, M., Nebebe, A., & Biasutti, R. (2015). Building urban resilience: Assessing urban and regional resilience to disasters in sub-Saharan Africa. Cities, 44, 111–120.
Tamboran, M., & Sachs, H. (2022). Comparative analysis of traditional and modern housing resilience in humid climates. Habitat International, 122, 102530. https://doi.org/10.1016/j.habitatint.2022.102530 
United Nations High Commissioner for Refugees. (2017). Global trends: Forced displacement in 2017. Geneva: UNHCR. https://www.unhcr.org/statistics/unhcrstats/5b27be547/unhcr-global-trends-2017.html  
United Nations Office for Disaster Risk Reduction. (2019). Global assessment report on disaster risk reduction 2019. Geneva: UNDRR. https://www.undrr.org/publication/global-assessment-report-disaster-risk-reduction-2019  
Zadeh, L. A. (1965). Fuzzy sets.  Information and Control, 8(3), 338–353. https://doi.org/10.1016/S0019-9958(65)90241-X  
Zhang, Q., & Yang, S. (2021). Evaluating the sustainability of big data centers using the analytic network process and fuzzy TOPSIS. Environmental Science and Pollution Research, 28(14), 17913-17927. https://doi.org/10.1007/s11356-020-11443-2

صفحه اصلی

ارسال مقاله

تماس با ما