دسترس‌پذیری فضامند به شاه: بررسی شش سیاست‌نامۀ دورۀ میانۀ اسلام

دوره 22، شماره 150
آذر 1404
صفحه 39-48

نوع مقاله : مقالۀ پژوهشی

نویسنده

گروه معماری، دانشکدۀ معماری، دانشکدگان هنرهای زیبا، دانشگاه تهران، ایران

چکیده
بیان مسئله: دسترس‌پذیری در معماری و شهرسازی معاصر به‌عنوان یک ارزش شناخته می‌شود. از آن‌جا که الگوهای فضامند و سیاسی امروزی برگرفته از نظریات و تجربیات تاریخی غربی است، در این تحقیق کوشش شده تا انگارۀ دسترس‌پذیری در بستر تاریخی سیاستِ فضا در ایران جست‌وجو شود.
هدف پژوهش: هدف این تحقیق بررسی ضرورت و چگونگی دسترس‌پذیری عموم مردم به شخص شاه در دورۀ میانۀ اسلام است. قرون میانه، عصر طلایی اسلامی است که دانش نظری سیاسی هم‌پا با قدرت سیاسی پویایی داشته است.
روش پژوهش: در این تحقیق، متن شش سیاست‌نامۀ دورۀ میانۀ اسلام، یعنی قابوس‌نامۀ عنصرالمعالی، سیاست‌نامۀ نظام‌الملک، نصیحه‌الملوک امام محمد غزالی، تحفه‌الملوک، اخلاق ناصری نصیرالدین طوسی و مرصادالعباد نجم رازی توجه شده است. هدف از مطالعۀ این منابع دسته‌اول، استخراج تجویزها و دستوراتی است که الگوها و سازوکارهای دسترس‌پذیری شاه را در سطح خُرد توضیح می‌دهند و یک خرد‌روایت مطلوب از نخبگان سیاسی آن زمانه را بازتاب می‌دهد.
نتیجه‌گیری: اگرچه حکمتِ عملی سیاست‌نامه‌ها توصیه‌هایی برای تطویلِ عمرِ رژیم سیاسی استوار بود و همچنین ضروری است که به دور از زمان‌پریشی، از معادل انگاشتن نسبت رعیت به شاه با شهروندان معاصر به دستگاه سیاسی حاکم اجتناب کرد، اما در صورت پرسش از چگونگی به‌جای چیستی، چند چرخش گفتمانی در سیاست‌نامه‌ها نمایان می‌شود. سیاست‌نامه‌ها، به‌منزلۀ ابزارِ تظاهر به توجیهِ مشروعیت، به‌تدریج از سطحِ صرفِ تظلّم‌خواهی عبور کرده‌اند؛ چنانکه در سیاست‌نامه و نصیحه‌الملوک نمونه‌های فضامندِ ارجاع‌یافته به پیش از اسلام و صدر اسلام دیده می‌شود، با این‌حال در سیاست‌نامه‌های متأخر از قرون میانه، محورِ رعیت و نیز دالِ احسان ــ در کنارِ دالِ عدالت ــ برجسته‌تر است. احسانِ به مردم بسترِ دسترس‌پذیری را فراهم می‌سازد و اوجِ این توجه در مرصادالعباد است؛ جایی که دسترس‌پذیری/ایتاء ذی‌القربی هم‌ارزِ عدالت نهاده می‌شود و به‌جای شمارشِ فضیلت‌ها، «حالتِ شاه» را در نظر می‌گیرد.

کلیدواژه‌ها

عنوان مقاله English

The Monarch’s Spatial Accessibility: Examining Six Mirrors for Princes in the Medieval Islamic Period

نویسنده English

MohammadFarid Mosleh
Department of Architecture, College Fine Arts, University of Tehran, Iran
چکیده English

Problem statement: In contemporary architecture and urban planning, accessibility is recognized as a value, and in the politics of space, it refers to the accessibility of political–social public spaces and the right to the city. Given that contemporary spatial and political frameworks primarily originate from Western theories and practices, this study investigates the notion of accessibility within the historical context of spatial politics in Iran.
Research objectives: This research examines the necessity and mechanisms of accessibility to the king during the Islamic Middle Ages. This period, often regarded as the Islamic Golden Age, produced significant theoretical works in which political thought evolved dynamically in tandem with political power.
Research method: Six mirrors for princes from the Islamic medieval period—namely Qabus-nama by Unsur al-Ma’ali, Siyasat-nama by Nizam al-Mulk, Nasihat al-Muluk by Ghazali, Tuhfat al-Muluk, Akhlaq-i Nasiri by Nasir al-Din Tusi, and Mirsad al-Ibad by Najm Razi—were analyzed. The aim was to extract micro-level mechanisms and patterns of spatial accessibility, reflecting a micro-narrative of the political elites’ ideals of that era.
Conclusion: The mirrors for princes aimed to sustain the regime, not mirror modern state–citizen relations. Nevertheless, shifting focus from the essence to modes of accessibility reveals discursive changes in the mirrors for princes. A linear reading shows the texts evolved beyond simple petitioning. For instance, two texts—Siyasat-nama and Nasihat al-Muluk —explicitly reference spatially grounded models of accessibility, drawing on narratives from early Islam and pre-Islamic Iran. Later mirrors for princes place greater emphasis on the populace and on the signifier of beneficence alongside justice. In practice, benevolence toward the people created conditions that highlighted accessibility. The peak of this emphasis appears in Mirsad al-Ibad, where accessibility is regarded as equivalent to justice and, rather than being merely a virtue, is considered a defining attribute of the Shah.

کلیدواژه‌ها English

  • Iran
  • Nizam al-Mulk
  • Najm al-Din Razi
  • Politics of space
  • micropolitics. material politics.
احمدی دارانی، علی‌اکبر. (۱۳۸۲). مقدمه مصحح در علی بن ابی حفص اصفهانی (مؤلف)، تحفه‌الملوک (صص. 13-28). میراث مکتوب.
دهخدا، علی‌اکبر. (۱۳۷۷). لغت‌نامه دهخدا (جلد سیزدهم). مؤسسه انتشارات و چاپ دانشگاه تهران.
دهقان، بمانعلى و باغستانی، اسماعیل (۱۳۹۳). ذی‌القربی. دانشنامۀ جهان اسلام. https://rch.ac.ir/article/Details/13528
ذاکری، گیتا؛ شعبانلو، علیرضا؛ پارساپور، زهرا و محمدنژاد عالی زمینی، یوسف. (۱۳۹۹). استعارۀ مفهومی «عدالت» و «ظلم» در آداب الملوک‌ها با تکیه بر قابوس‌نامه, سیاست‌نامه و نصیحه الملوک. پژوهش‌نامه ادبیات تعلیمی (پژوهش‌نامه زبان و ادبیات فارسی)، ۱۲(۴۸)، ۳۰-۱. https://journals.iau.ir/article_681649.html
ریاحی، محمدامین. (۱۳۸۲). مقدمه مصحح در نجم رازی (مؤلف)، مرصادالعباد (صص. ۱۲۶-۹). انتشارات علمی و فرهنگی.
صادقی، اسماعیل و رئیسی نافچی، راضیه. (۱۳۹۹). بررسی تصویر شاه-انسان کامل در متون نثر تعلیمی (قابوس‌نامه، سیاست‌نامه، اخلاق ناصری، گلستان سعدی و سلوک الملوک). پژوهش‌نامه ادبیات تعلیمی (پژوهش‌نامه زبان و ادبیات فارسی)، ۱۲(۴۸)، ۳۶-۱. https://journals.iau.ir/article_681638.html
طباطبایی، سیدجواد. (۱۳۷۹). ابن‌خلدون و علوم اجتماعی. انتشارات طرح نو.
طباطبایی، سیدجواد. (۱۳۸۳). زوال اندیشه سیاسی در ایران (چاپ چهارم). انتشارات کویر.
طباطبایی، سیدجواد. (۱۳۸۵). درآمدی بر تاریخ اندیشه سیاسی در ایران (چاپ هشتم). انتشارات کویر.
عنصرالمعالی، کیکاووس‌بن‌اسکندر. (۱۳۴۳). قابوسنامه (زیر نظر علی حصوری). کتابخانه طهوری.
غزالی، محمدبن محمد. (۱۳۱۷). نصیحه‌الملوک (به تصحیح جلال همائی). چاپخانه مجلس.
فیرحی، داود. (۱۳۸۶).  قدرت، دانش و مشروعیت در اسلام (دورۀ میانه). انتشارات نی.
میسمی، مریم و امیرارجمند، مریم. (۱۳۹۹). بررسی فرهنگ همزیستی پادشاه و طبقات اجتماعی در سیاست‏نامه و نصیحه‌الملوک، بهارستان سخن، ۱۷(۴۷)، ۱۲۶-۱۰۷. https://journals.iau.ir/article_688863.html
محمود اصفهانی، علی بن ابی حفص بن فقیه. (۱۳۱۷). تحفه‌الملوک  (به‌اهتمام کتابخانه طهران). چاپخانه مجلس.
نجم رازی، عبدالله‌بن محمد. (۱۳۱۲). مرصادالعباد (به‌سعی و اهتمام حسین‌الحسینی). مطعبه‌ مجلس.
نصیرالدین طوسی، محمدبن محمد. (۱۳۴۶). اخلاق ناصری (به تصحیح ادیب تهرانی). سازمان انتشارات جاویدان.
نظام‌الملک، حسین‌ابن علی. (۱۳۴۴). سیاست‌نامه (تصحیح محمد قزوینی). انتشارات کتابفروشی زوار.
همائی، جلال. (۱۳۲۰). منتخب اخلاق ناصری. وزارت فرهنگ.
Awan, N., Schneider, T., & Till, J. (2011). Spatial Agency: Other Ways of Doing Architecture. Routledge. 
Busse, H. (1977). Der persische Staatsgedanke im Wandel der Geschichte. Saeculum, 28(1), 53-74. https://doi.org/10.7788/saeculum.1977.28.1.53
Cambridge Dictionary Online (n.d.). accessibility. In Cambridge English Dictionary. Retrieved  June 4, 2023 from https://dictionary.cambridge.org/dictionary/english/accessibility
Foucault, M. (1980). POWER/KNOWLEDGE: Selected Interviews and Other Writings 1972-1977 (L. M. Colin Gordon, John Mepham, Kate Soper, Trans.). Pantheon Books. 
Lambton, A. K. S. (1962). Justice in the Medieval Persian Theory of Kingship. Studia Islamica, 17, 91–119. https://doi.org/10.2307/1595003
Latour, B. (1993). We Have Never Been Modern (C. Porter, Trans.). Harvard University Press. 
Saremi, H., & Jalali, A. (2022). Iranian-Islamic City through Economic views and urban activities of Nizam al-Mulk. Journal of Social Theories of Muslim Thinkers, 12(1), 31-48. https://doi.org/10.22059/jstmt.2022.294453.1320
Savory, R. (1974). The Safavid State and Polity. Iranian Studies 7(1/2), 179–212.  http://www.jstor.org/stable/4310161
Shiner, L. (1982) Reading Foucault: Anti-Method and the Genealogy of Power-Knowledge, History and Theory, 21(3), 382-398. https://www.jstor.org/stable/2505097
West-Pavlov, R. (2009). Space in Theory: Kristeva, Foucault, Deleuze. Rodopi.
Yaneva, A. (2017). Five Ways to Make Architecture Political: An Introduction to the Politics of Design Practice. Bloomsbury.