باغ نظر

جستاری بر سیر تحول سازمان فضایی شهر تاریخی شوشتر(از ورود اسلام تا پیش از دورۀ صفویه)

https://doi.org/10.22034/bagh.2025.540540.5875
دوره 22، شماره 151
دی 1404
صفحه 35-46
باغ نظر

نوع مقاله : مقالۀ پژوهشی

نویسندگان

آرزو افشارباقری 1
علی عمرانی پور 2، 3
محسن وفامهر 4

1 گروه معماری، واحد اهواز، دانشگاه آزاد اسلامی، اهواز، ایران

2 گروه معماری، دانشکدۀ معماری، دانشکدگان هنرهای زیبا، دانشگاه تهران، ایران

3 گروه معماری، دانشکدۀ معماری و هنر، دانشگاه کاشان، ایران

4 استادمعماری، ، دانشگاه آزاد اسلامی مشهد، ایران.

چکیده
بیان مسئله: شهر تار یخی شوشتر، پیش از دورۀ اسلامی تحت‌تأثیر آب شکل گرفته است و رودخانه به‌عنوان بستر طبیعی بر تکوین ارزش‌های مذهبی، اقتصاد، سیاست، نیازها و فعالیت‌های زیستی تأثیرگذار بوده اما این شهر متأثر از ورود اسلام و آیین‌های دینی-مذهبی دستخوش تغییراتی شده است. این پژوهش به‌دنبال بررسی چگونگی اثرگذاری عنصر طبیعی آب و رودخانه، عناصر انسان‌‌ساخت شهری، فعالیت‌های انسانی مانند کشاورزی و فعالیت‌های مرتبط با آب در پیوند با تاریخ بر سازمان فضایی این شهر است.
هدف پژوهش: هدف پژوهش، بررسی عوامل و مؤلفه‌های سازندۀ سازمان فضایی شهر از ورود اسلام تا پیش از دورۀ صفویه است تا تصویری از سازمان و نظم درونی آن به دست آید.
روش پژوهش: این پژوهش، با روش تاریخی- تفسیری و تکیه بر مطالعۀ اسناد، مدارک و مستندات تاریخی، به جست‌‌وجو در حوادث، اتفاقات و شرایط اثرگذار در شوشتر دورۀ اسلامی تا پیش از عهد صفویه پرداخته و با روایت و تفسیر تاریخ، سازمان فضایی این دورۀ تاریخی را به تصویر کشیده است. سپس، به شیوۀ مصاحبه با صاحب‌نظران این حوزه، یافته‌ها و مشاهدات میدانی را راست‌آزمایی کرده است.
نتیجه‌گیری: جمع‌بندی پژوهش نشان ‌می‌دهد، آب همچنان عامل محدودکننده، شکل‌دهنده و تقویت‌کنندۀ سازمان فضایی شهر است. برخلاف شهر پیش از دورۀ اسلامی که ارزش‌های مذهبی و عقاید سبب گسست در بخش مردم‌نشین ‌شد، در دورۀ اسلامی اگر چه مسجد جامع ابتداً با فاصله از بخش مردم‌نشین قرار گرفت اما به‌مرور زمان یکپاچگی به همراه داشت و نه‌تنها بخش مردم‌نشین بلکه مرکز اقتصادی شهر نیز از هستۀ نیایشی- مذهبی تبعیت کرد. این شهر به‌دلیل حاکم‌نشینی و توجه نظام سیاسی- حکومتی و اولویت‌یافتن ارزش‌های دینی تحت‌تأثیر بستر طبیعی، نیازها و فعالیت‌های زیستی متفاوتی با دورۀ پیش از اسلام را تجربه می‌کند.

کلیدواژه‌ها

شوشتر
شهر تاریخی
دورۀ اسلامی
سازمان فضائی
سیر تحول.

عنوان مقاله English

Evolution of Spatial Organization in Historic Shushtar (From the Advent of Islam to the Pre-Safavid Era)

نویسندگان English

Arezou Afsharbagheri 1
Ali Omranipoor 2 3
Mohsen vafamehr 4
1 Department of Architecture, Ahvaz Branch, Islamic Azad University, Ahvaz, Iran
2 Department of Architecture, Faculty of Architecture, College of Fine Arts, University of Tehran, Iran
3 Department of Architecture, Faculty of Architecture and Arts, University of Kashan, Iran
4 Member of the academic staff of Islamic Azad University, Mashhad branch
چکیده English

Problem statement: The historic city of Shushtar was shaped by water before the Islamic era, with the river serving as a natural foundation that supported the formation of religious, economic, political, and ecological values alongside human needs and activities. With the advent of Islam and the influence of religious traditions, however, the city transformed its urban spatial organization. This study explores how the natural element of water and the river, in combination with built structures and human activities such as agriculture and water-related practices, together with historical processes, influenced the Spatial Organization of the city.
Research objective: This study aims to investigate the factors and components that defined the Spatial Organization of the city from the advent of Islam to the pre-Safavid era, to achieve a clearer understanding of its structure and internal order.
Research method: This study applies a historical–interpretive approach, using documents, records, and historical evidence to trace the events and conditions that shaped Shushtar from the Islamic era to the pre-Safavid period. Through the narration and interpretation of history, it reconstructs the Spatial Organization of the city during this phase. To reinforce this analysis, the research also draws on interviews with heritage custodians, field observations, and validation measures.
Conclusion: The study demonstrates that water continued to act as a limiting, shaping, and reinforcing factor in the city’s urban spatial organization. In contrast to the pre-Islamic period, when religious values and beliefs contributed to fragmentation in the residential quarters, the Islamic era saw the congregational mosque, although initially separated from the residential area, gradually foster integration. Over time, not only the residential quarter but also the city’s economic center aligned with the religious core. Owing to the city’s governability, the political–administrative order, and the primacy of religious values, Shushtar, shaped by its natural setting, developed needs and ecological practices distinct from those of the pre-Islamic era.

کلیدواژه‌ها English

  • Shushtar
  • Historic city
  • Islamic period
  • Spatial organization
  • Transformation process.
اسدپور، حمید و ولی‌عرب، مسعود. (1401). شوشترنامه (پژوهشی پیرامون تاریخ سیاسی اجتماعی شوشتر). میراث ماندگار.
 امام شوشتری، محمدعلی. (1331). تاریخ جغرافیایی خوزستان. انتشارات امیرکبیر.
پوراحمد، احمد و پوراحمد، عطیه. (1393). ساخت فضایی شهر در ایران قبل و بعد از اسلام. شهر پایدار، 1(1)، 21-36. https://sl1nk.com/Sn3ij 
 جزایری شوشتری، سید عبدالله. (1388). تذکرۀ شوشتر (تصحیح و تعلیقات مهدی کدخدای طراحی). نشر ترآوا.
جلا‌‌لی‌ عزیزیان، حسن. (1374). ش‍ه‍رس‍ت‍ان‌ ت‍ص‍وف‌: زن‍دگ‍ی‌ س‍ه‍ل‌ب‍ن‌ ع‍ب‍دال‍ل‍ه‌ ش‍وش‍ت‍ری‌. حدیث.
رازپوش، شهناز. (1400). صفویان (تاریخ سیاسی). در دانشنامۀ جهان اسلام (ج. 29؛ صص. 721-732). بنیاد دائرة المعارف اسلامی. https://sl1nk.com/wtVKF 
رحیمیه، فرهنگیس و ربوبی، مصطفی. (1350). شناخت شهر و مسکن بومی در ایران، اقلیم گرم و نیمه‌مرطوب دزفول و شوشتر. انجمن دانشجویان دانشگاه تهران.
رضوی، ابوالفضل. (1388). ساختار زندگی شهری ایران دورۀ اسلامی. کتاب ماه تاریخ و جغرافیا، (134)، 2-17. https://sl1nk.com/dlXjt 
شرف‌الدین، محمدمهدی. (1402). تاریخ شوشتر. میراث ماندگار.
 شوشتری، میر عبداللطیف‌خان. (1363). تحفه‌العالم و ذیل ‌التحفه (به اهتمام صمد موحد). طهوری.
عنایت‌الله، رضا؛ کورس، غلامرضا؛ امام شوشتری، محمدعلی و انتظامی، علی اکبر. (1350). آب و فن آبیاری در ایران باستان. شرکت سهامی چاپ.
لشکری، آرش؛ شریفی نیا، اکبر و مهاجروطن، سمیه. (1393). بررسی و مطالعه معماری و شهرسازی آوه در دورۀ ایلخانیان. معماری و شهرسازی ایران، 5(2)، 1-20. https://doi.org/10.30475/isau.2015.61989 
محمدمرادی، اصغر و جعفرپور ناصر، ساناز. (1392). بررسی روند توسعۀ شهری طی شهرسازی ایلخانی با تحلیلی بر توسعۀ شهری تبریز. معماری و شهرسازی ایران، (6)، 89-102. https://doi.org/10.30475/isau.2014.61977 
موسوی ‌شوشتری، سید نعمت‌‌الله. (در دست چاپ). خاتمۀ کتاب. در علی‌‌محمد چهارمحالی (مؤلف)، فائق ‌‌البیان. انتشارات میراث فرهنگی.
میراحمدی، احمد. (1401). بررسی تحول نقش مناره در مساجد ایرانی- اسلامی. معماری‌شناسی، 5(24)، 28-38. https://memarishenasi.ir/fa/archive.php?rid=26 
Abarghouei Fard, H., & Mansouri, S. A. (2021). Reviewing the constituent components of the spatial organization of Iranian city after Islam in the 9th–14th AH travelogues. MANZAR, the Scientific Journal of Landscape, 13(55), 20–29. https://doi.org/10.22034/manzar.2021.240065.2070 
ad-Dīnawarī, A. H. (2004). al-Aẖbār al-ṭiwāl [Long news]. Nashre Ney. 
Afsharbagheri, A., Omranipour, A., & Vafamehr, M. (2025). An exploration of the pre-Islamic spatial organization evolution within the historic city of Shushtar. MANZAR, The Scientific Journal of Landscape, 17(70), 34–43. https://doi.org/10.22034/manzar.2024.477793.2312 
Ahmadi Siahpoush, A., Ahmadi, A. A., & Shateri, M. (2020). The process of formation and transformation of the physical-spatial structure of Shushtar in the Sassanid era and the period of transition from Sassanid to Islamic. Journal of Iran›s Pre-Islamic Archaeological Essays, 5(1), 133–150. https://iaej.sku.ac.ir/article_10211.html?lang=en 
Ahmadi, A., & Ahmadi Siahpoush, A. (2021). Physical transformations in the tomb of Imamzadeh Abdullah in Shushtar: A manifestation of Iranian architecture in the transition from the Seljuk-Khwarezmshahi period to the Ilkhanate period. Journal of Iranian Architecture & Urbanism, 12(2), 171–187. https://doi.org/10.30475/isau.2020.215617.1342 
Al-Salim, K. H. (2021). Philosophy of spatial organization: The holy city case study. Journal of Humanities and Social Science (IOSR-JHSS), 26(1), 17–27. https://www.researchgate.net/publication/382276061_Philosophy_of_Spatial_Organization_the_Holy_City_Case_Study
Baladhuri, A. (1985). History of the Arab invasions: The conquest of the lands: A new translation of al-Baladhuri›s Futuh al-Buldan (A. Azarnoush, Trans.). Iranian Cultural Foundation Publications.
Bal›ami, A. J. M. (1974). Tarikhnama (M. T. Bahar, Ed.; Vol. 2). Tabesh.
Hamawi, Y. b. (2001). Mu›jam ul-Buldān (A. N. Munzavi, Trans.; Vol. 4). Iranian Cultural Heritage Organization. 
Ibn al-Athir, A. A. (1992). The complete history (A. Khalili, Trans.). Elmi. (Original work published 628)
Ibn Battuta, M. B. A. (1997). The Travels of Ibn Battuta (M. A. Movahed, Trans.). Sepehr Naqsh.
Ibn Chaldūn, A. A.. (1964). Kitab al-Ibar (A. M. Ayati, Trans.). Institute for Humanities and Cultural Studies.
Kashef Dezfuli, S. S. (2020). Selection treaties and manuscript books of sufism and spiritual sciences. Armaghan-e Tarikh [The Gift of History]. 
Khal›atbari, E., & Sharafi, M. (2010). The history of kharazm- shahs. Samt Press.
Khaledian, S., Karimian, H., Pour Ahmad, A., & Mazaherian, H. (2017). The spatial pattern of Iranian old cities in the transition from the Sassanid to the Islamic period. Journal of Archaeological Studies, 8(2), 35–51. https://doi.org/10.22059/jarcs.2017.61724 
Layard, A. H. (1997). Early Adventures in Persia, Susiana, and Babylonia: Including a Residence among the Bakhtiyari and Other Wild Tribes before the Discovery of Nineveh (M. Amiri, Trans). Anzan. (Original work published 1887)
Mansouri, S. (2007). The spatial organization of Iranian city in two periods: Before and after Islam based on the evidences of Kerman city evolution. The Monthly Scientific Journal of Bagh-e Nazar, 4(7), 50–60. https://www.bagh-sj.com/article_67.html 
Mansouri, S. A. & Dizani, E. (2016). Evolution of the spatial system in the city of Qazvin (4th-19th A.D.). Nazar Research Center.  
Mansouri, S. A., & Hemmati, M. (2021). An evaluation of Persian-speaking researchers’ description and interpretations of the spatial organization of cities. The Monthly Scientific Journal Bagh-e Nazar, 17(92), 5–18. https://doi.org/10.22034/bagh.2020.214720.4421 
Mansouri, S. A., Mokhles, F., Hemmati, M., Abarghuifard, H., & Mohammadzadeh, Sh. (2020). The spatial system of Iranian City in the Islamic Period. Nazar Research Center. 
Mansouri, S., & Mohammadzadeh, S. (2018). The changes of Tabriz spatial organization from early Islamic era to Gajar era. The Monthly Scientific Journal Bagh-e Nazar, 14(51), 21–32. https://www.bagh-sj.com/article_49425.html 
Mansouri,S. A. (2013). The spatial system in the Islamic City of Iran. Journal of Art and Civilization of the Orient, 1(1), 51-62. https://www.jaco-sj.com/article_3691.html?lang=en 
Masoudi Nejad, R. (2022). A comparative study of social and retail bazaars: Investigating the historical bazaars of Dezful and Shushtar as retail bazaars. Journal of Iranian Architecture Studies, 5(10), 73–100. https://jias.kashanu.ac.ir/article_111770.html?lang=en 
Moghaddam, A. (2012). A note on the Gargar Irrigation System. Iranian Journal of Archaeological Studies, 2(2), 37-49. https://doi.org/10.22111/ijas.2014.1523 
Muqaddasi, A. (1982). Descriptio imperii moslemici (A.N. Monzavi, Trans.). Sherkat-e Moa’lefan va Motearjeman Iran [Iran Authors and Translators Company]. (Original work published 1877)
Noghrekar, A., Kaynejad, M. A., & Belali Oskui, A. (2022). Spatial structures of the Ilkhanate governed cities known as the greatness pathways. Journal of Iranian Architecture Studies, 1(2), 47–63. https://jias.kashanu.ac.ir/article_111701.html?lang=en 
Rawlinson, H. K. (1983). Notes on a March From Zahab to the foot of Zagros, alongThe Mountain of khuzistan, (Susiana) and from Thence ThroughThe Province of Luristan To Kermanshah in The Year 1836 (S. Amanollahi, Trans.). Agah. (Original work published 1836)
Salehi, S., Khazai, M., & Ahmadpanah, S. A. (2021). The structure and visual characteristics of Kufic inscriptions Imamzadeh Abdullah Shoushtar. Glory of Art (Jelve-y Honar), Alzahra Scientific Quarterly Journal, 12(4), 74–85. https://doi.org/10.22051/jjh.2020.28997.1475 
Sarfraz, A. A., & Teimoury, M. (2013). Describing the spatial organization of Bishapur city based on archeological findings. Journal of Art and Civilization of the Orient, 1(1), 9–16. https://www.jaco-sj.com/article_3686.html 
Shushtari, Gh. N. (1975). Majalis al-mumin. Eslamiyeh. 
Soltanzadeh, H. (2016). Situation of Jameh mosques and their relationship with other important spaces in historical cities. Human Geography Research, 48(2), 363–376. https://doi.org/10.22059/jhgr.2016.55524 
Yousefi Far, Sh. (2007). The spreading patterns of Iranian towns in middle ages. Farhang, Vizhe-ye Tarikh [Culture, Special for History], 18(56), 217-261. https://www.sid.ir/paper/88230/fa#downloadbottom [in Persian]
Zekavat, K. (2012). Spatial Organization in Urban Design. Soffeh, 21(3), 107-122. https://soffeh.sbu.ac.ir/article_100357.html 

صفحه اصلی

ارسال مقاله

تماس با ما