باغ نظر

بازخوانی تناسبات هندسی در عناصر و اجزای ارتفاعی مسجد- مدرسه‌های دورۀ قاجار در شهر تهران

https://doi.org/10.22034/bagh.2024.405521.5415
دوره 21، شماره 132
خرداد 1403
صفحه 55-70
باغ نظر

نوع مقاله : مقالۀ پژوهشی

نویسنده

حامد حیاتی

استادیار گروه معماری، دانشکدۀ فنی و مهندسی، دانشگاه قم، قم، ایران.

چکیده
بیان مسئله: هندسه و به تبع آن تناسبات از شاخصه‌های مهم آثار باشکوهی است که هنرمندان و مهندسان ایرانی در طول تاریخ معماری این سرزمین از خود به‌جای گذاشته‌اند. تناسبات در معماری رابطۀ مناسبی بین اجزای پدیدآورندۀ اثر به وجود می‌آورد و احساس نظم و ساماندهی، میان بخش‌های یک ترکیب بصری را در مخاطب ایجاد می‌کند. تناسبات می‌تواند علاوه‌بر نظم، پدیدآورندۀ حس زیبایی نیز شود. به ‌عبارت دیگر معماران ایرانی همواره از هندسه و تناسبات، به‌عنوان زبانی واحد و مشترک در جهت پاسخ‌گویی شایسته به نیازهای عملکردی، سازه‌ای و زیبایی در معماری و محصولات هنری بهره جسته‌اند. 
هدف پژوهش: این تحقیق در پی یافتن تناسبات هندسی در عناصر اجزای ارتفاعی مسجد-مدرسه‌های دورۀ قاجار در شهر تهران است. لذا در این تحقیق با توجه به قوانین تناسبات اجزای ارتفاعی، هر مسجد-مدرسه‌ را نسبت به یکدیگر تحلیل کرده و یک الگوی ارتفاعی یا یک الگوی ارتباطی بین اجزای ارتفاعی هریک از 9 مسجد-مدرسه‌ استخراج شده است، به‌صورتی‌که می‌توان یک سلسله‌مراتب طراحی ارتفاعی را در هریک از مساجد بازخوانی کرد. بر همین اساس سؤال اصلی این پژوهش این است که در اجزای ارتفاعی (گنبد، مناره‌ها، ایوان‌ها و نمای صحن) مسجد-مدرسه‌ها چه تناسبات و الگوهای مشترکی را می‌توان یافت؟
روش پژوهش: در این پژوهش برای آزمون مطابقت ابعاد و اندازه‌های عناصر ارتفاعی با تناسبات و هندسه از روش تحقیق شبه‌تجربی استفاده شده است. برای مطالعه و ارزیابی نمونه‌ها، روش قیاسی به‌کار گرفته شده است بدین‌گونه که پس از تحلیل داده‌های هر بنا و مقایسۀ آن‌ها با اصول تناسبات، ویژگی‌های تناسبات ارتفاعی مشترک در ارتفاع عناصر صحن بناها مشاهده شده و براساس آن‌ها ارزیابی یافته‌های تحقیق صورت گرفته است.
نتیجه‌گیری: درنهایت با بررسی تناسبات و الگوهای ارتفاعی چنین یافت شد که در 9 نمونۀ تحلیل‌شده، تمامی عناصر ارتفاعی، از ارتفاع نمای صحن و کوتاه‌ترین ایوان مجموعه تا بلندترین مناره یا گنبد آن با تناسبات زرین ایرانی به‌دست آمده‌اند. در تمامی نمونه‌های بررسی‌شده، الگوهایی مشترک در تناسبات هنگام مقایسۀ اجزای ارتفاعی یافته شده است و به‌طور مثال کوتا‌ه‌ترین ایوان مجموعه با ارتفاع نمای صحن حیاط در این بناها دارای تناسباتی نزدیک به تناسبات زرین است و هم‌چنین الگو‌های تناسباتی مشابه دیگر در میان دو یا چند مسجد-مدرسه‌ به‌صورت مشترک وجود دارد.

کلیدواژه‌ها

تناسبات زرین
تناسبات ایرانی
اجزای ارتفاعی
دورۀ قاجار
مساجد تهران

عنوان مقاله English

Investigating the Geometrical Proportions in the Height Elements and Components of Qajar Era Mosque-Schools in Tehran

نویسنده English

Hamed Hayaty
Assistant Professor, Architecture Department, Qom University, Qom, Iran.
چکیده English

Problem statement: geometry, along with proportions, are the significant indicators of the prominent monuments designed by Iranian artists and architects over the history of architecture in Iran. Architectural proportions create a desirable connection between the generating components of a monument and provide the audience with a sense of order and arrangement between different parts of a visual composition. Besides order, proportions can create a sense of beauty. In other words, Iranian architects apply geometry and proportions as a common language to meet the aesthetic, structural, and functional needs of the architecture and artworks.
Research objective: The current research explored the geometrical proportions in the height components of the Qajar Era school mosques in Tehran, Iran. Thus, each school mosque was analyzed based on the proportional rules of the height components. As a result, a height pattern or a relational pattern between the height components of 9 school mosques was obtained. Hence, a height design hierarchy can be reread in each mosque. Therefore, the research question was what common patterns and proportions can be found in the height components (dome, minarets, porches, courtyard facade) of the school mosques.
Research method: The current paper used a quasi-experimental research method to examine the compatibility between the dimensions of the height components and the proportions and geometry. Then, the deductive method was utilized to investigate the case studies. That is to say, after analyzing the data of each building and comparing them with the proportion principles, the characteristics of the common height proportions were observed in the height of the components of the building courtyards based on which the research findings were assessed.
Conclusion: After analyzing the proportions and height patterns in 9 case studies, the Iranian golden ratio was obtained in all the height components, including the height of the courtyard facade, from the shortest height of the porch to the highest minaret or dome. The common patterns in the proportions were found in all case studies while comparing the height components. For instance, the shortest porch of the complex and the height of the courtyard facade had proportions close to the golden ratio. Furthermore, other similar proportional patterns were recognized in two or several school mosques.

کلیدواژه‌ها English

  • Golden ratio
  • Iranian proportions
  • height components
  • Qajar era
  • Tehran mosques
اع‍ت‍م‍ادال‍س‍ل‍طن‍ه‌، م‍ح‍م‍دح‍س‍ن‌ب‍ن‌ ع‍ل‍ی. (1255). مرات البلدان ناصری. دارالطباعه دولتی.
اع‍ت‍م‍ادال‍س‍ل‍طن‍ه‌، م‍ح‍م‍دح‍س‍ن‌ب‍ن‌ ع‍ل‍ی. (1355). المآثر و الآثار. سنایی.
افشار، ایرج. (1344). سواد و بیاض. اساطیر.
امیرخانی، آرین؛ بقایی، پرهام و بمانیان، محمدرضا. (1388). بررسی دگرگونی تناسبات حاکم بر تیمچه‌های ایران در دورۀ قاجار. هنرهای زیبا، (37)، 39-48. url : https://jhz.ut.ac.ir/article_27947.html
انصاری، مجتبی؛ اخوت، هانیه و تقوایی، علی‌اکبر. (1390). تحقیقی پیرامون سیر تاریخی سیستم‌های تنظیم تناسبات در معماری با تأکید بر ملاحظات کاربردی و زیبایی‌شناسی. کتاب ماه هنر، (11)، 46-58.
آیت‌اللهی، حبیب‌الله. (1363). نسبت‌های طلایی در هنر. فصلنامۀ هنر، (7)، 108-129.
بلیلان، لیدا و حسن‌پور لمر، سعید. (1398). الگو‌های هندسی و تناسبات طلایی، زبان مشترک معماری و هنر در روستای تاریخی ابیانه. معماری اقلیم گرم‌وخشک، (9)، 45-68. dor: 20.1001.1.26453711.1398.7.9.3.2
بمانیان، محمدرضا. (1381). مقدمه‌ای بر نقش و کاربرد پیمون در معماری ایرانی. فصلنامۀ مدرس هنر، (1)، 1-10.
بمانیان، محمدرضا؛ اخوت، هانیه و بقایی، پرهام. (1389). کاربرد هندسه و تناسبات در معماری. هله/ طحان.
بوزجانی، ابوالوفای محمد بن محمد. (1376). هندسۀ ایرانی: کاربرد هندسه در عمل (ترجمۀ سید علیرضا جذبی). چاپ دوم. سروش.
بین‌آبادی، نرجس. (1393). کاربرد هندسه نقوش در معماری اسلامی. آرنا.
پورمند، حسنعلی؛ یارعلی، زهرا؛ افهمی، رضا و عباسی، پوریا. (1393). بررسی تطبیقی تناسبات نمای سردر مساجد شیخ لطف الله، جامع عباسی، حکیم و مدرسه چهارباغ اصفهان. نامۀ معماری و شهرسازی، 6 (12)، 153-163. doi: 10.30480/aup.2014.107
پیرنیا، محمدکریم. (1383). سبک‌شناسی معماری ایرانی. سروش دانش.
حاجی‌ قاسمی، کامبیز. (1377). گنج‌نامۀ فرهنگ آثار معماری اسلامی ایران: بناهای مذهبی تهران. مرکز اسناد و تحقیقات دانشکدۀ معماری و شهرسازی، دانشکدۀ شهید بهشتی.
حجازی، سید امیرمهرداد. (1387). هندسۀ مقدس در طبیعت و معماری ایرانی. تاریخ علم، (7)، 17-44. url: https://jihs.ut.ac.ir/article_22386.html
حسینی بلاغی، عبدالحجه. (1350). تاریخ تهران. بی.جا.
خواس، مجید و بمانیان، محمدرضا. (1401). بررسی تناسبات در اجزای ارتفاعی نمای مساجد چهار ایوانی. پژوهش‌های معماری اسلامی، 10 (4)، 59-81. doi: 10.52547/jria.10.4.1 
ساعتیان، رویا و مقدسی و طیبه. (1389). مروری بر برخی مساجد شاخص شهر تهران. گردشگری، 12 (26)، 30 -33.
ضیایی‌نیا، محمدحسن و هاشمی زرج‌آباد، حسن. (1395). تناسب طلایی و سیستم تناسبات ایرانی-اسلامی در مسجد جامع قائن. مرمت و معماری ایران، مرمت آثار و بافت‌های تاریخی فرهنگی، (11)، 89-99.
 URL: http://mmi.aui.ac.ir/article-1-259-fa.html
طایفه، احسان. (1395). ایده و خلاقیت در معماری ایرانی. چاپ سوم. علم معمار.
عباسی، نوشین؛ ولی بیگ، نیما و آریا نیکتا. (1400). مطالعۀ مقایسه‌ای سلسله‌مراتب ورودی مساجد جامع عباسی و سید اصفهان از منظر نظام تناسبات هندسۀ ایرانی در پلان. فرهنگ معماری و شهرسازی اسلامی. ۶ (۱)، 39-51.doi: 10.52547/ciauj.6.1.39  
عطاریان، کوروش؛ مومنی، کوروش و مسعودی زهره. (1394). بررسی تناسبات حیاط مساجد دورۀ صفویۀ اصفهان. مطالعات تطبیقی هنر، ۵ (۱۰)، 67-82. URL: http://mth.aui.ac.ir/article-۱-۱۹۲-fa.html
کیانی، محمدیوسف. (1379). تاریخ هنر معماری ایران در دوران اسلامی. سمت.
مصطفوی، محمدتقی. (1361). آثار تاریخی تهران: اماکن متبرکه (تنظیم و تصحیح میرهاشم محدث). انجمن آثار ملی.
ناصری، حسین؛ عطاریان، کوروش و امینی فارسانی، زهرا. (1401). بررسی نظریه‌های سیستم تنظیم تناسبات در خانه‌های دورۀ قاجار خرم‌آباد. اندیشۀ معماری، 6 (14)، 73-88. doi: 10.30479/at.2022.11167.1260
نجفقلی‌پور کلانتری، نسیم؛ اعتصام، ایرج و فرح، حبیب. (1390). بررسی هندسه و تناسبات طلایی در معماری ایران. مدیریت شهری، (46)، 477-491.
نقره‌کار، عبدالحمید. (۱۳8۷). درآمدی بر هویت اسلامی در معماری. وزارت مسکن و شهرسازی. دفتر معماری و طراحی شهری: شرکت طرح و نشر پیام سیما.
نقره‌کار، عبدالحمید. (۱۳89). مبانی نظری معماری. دانشگاه پیام نور.
یحیی، ذکاء. (1346). تاریخچه و راهنمای کاخ‌ها و ساختمان‌های ارگ سلطنتی. وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی.
Abbas, S. (2017). Golden ratio. Resonance, 22 (1), 51-60
Akhtaruzzaman, M. & Shafie, A. A. (2011). Geometrical Substantiation of Phi, the Golden Ratio and the Baroque of Nature, Architecture, Design and Engineering. International Journal of Arts, 1 (1), 1-22. doi: 10.5923/j.arts.20110101.01
Bicknell, M. & Hoggatt Jr, V. E. (1969). Golden triangles, rectangles, and cuboids. The Fibonacci Quarterly, 7 (1), 73-91.
D. K. Ching, F. (1979). Architecture: Form, Space and Order. John Wiley & Sons Inc.
Dabbour, L. M. (2012). Geometric proportions: The underlying structure of design process for Islamic geometric patterns. Frontiers of Architectural Research, 1 (4), 380-391. doi: 10.1016/j.foar.2012.08.005
Doczi, G. (1981). The Power of Limits: Proportional Harmonies in Nature, Art and Architecture. Shambhala.
Dunlap, R. A. (2008). The golden ratio and Fibonacci numbers. World Scientific.
Embi, M. R. & Abdullahi, Y. (2013). Evolution of Islamic Geometrical Patterns. Frontiers of Architectural Research, 2 (2), 243-251. doi: 10.1016/j.foar.2013.03.002
Falbo, C. (2005). The Golden Ratio: A Contrary Viewpoint. The College Mathematics Journal, 36 (2), 123. doi: 10.2307/30044835
Ferwati, M. A., Mandour, M. S. & Mandour, M. A. (2008). Proportions and Human Scale in Damascene Courtyard Houses. International Journal of Architectural Research, 2 (1), 247-263. doi: 10.26687/archnet-ijar.v2i1.185
Fletcher, R. (2006). The Golden Section. Nexus Network Journal, 8 (1), 67-89. doi: 10.1007/s00004-006-0004-z
Friedenberg, J. (2012). Aesthetic Judgment of Triangular Shape: Compactness and Not the Golden Ratio Determines Perceived Attractiveness. I-Perception, 3 (3), 163-175. url: https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC3485848/
Gangwar, G. (2017). Principles and Applications of Geometric Proportions in Architectural Design. Journal of Civil Engineering and Environmental Technology, 4 (3), 171-176.
Golombek, L. & Wilber, D. (1988). The Timurid Architecture of Iran and Turan. Princeton University Press.
Hejazi, M. (2005). Geometry in nature and Persian architecture. Building and Environment, 40 (10), 1413-1427. doi: 10.1016/j.buildenv.2004.11.007
Iosa, M., Morone, G. & Paolucci, S. (2018). Phi in physiology, psychology and biomechanics: The golden ratio between myth and science. Biosystems, 165, 31-39. doi: 10.1016/j.biosystems.2018.01.001
Krier, R. (1988). Architectural Composition. Academy Editions.
Kurt Grütter, Y. (1987). Ästhetik der Architektur. Kohlhammer.
Leopold, F. (2006). Geometric Concepts in Architectural Design. Proceedings of the 12th International Conference of Geometry and Graphics.
Lu, P. J. & Steinhardt, P. J. (2007) Decagonal and Quasi-Crystalline Tilings in Medieval Islamic Architecture. Science, 315 (5815), 1106-1110. doi: 10.1126/science.1135491 
Madden, C. (2005). Fib and Phi in music: The golden proportion in musical form. High Art Press.
Mahdipour, M. & Saraj, F. M. (2012). The Application of Golden Proportion in the Façades & Ornaments of Quadruple Vaulted Porticos of Jami Mosque in Isfahan. Iran. Journal of Civil Engineering and Urbanism, 2 (3), 97-101.
Markowsky, G. (1992). Misconceptions about the Golden Ratio. The College Mathematics Journal, 23 (1), 2. doi: 10.1080/07468342.1992.11973428
Nabavi, F. & Ahmad, Y. (2016). Is There Any Geometrical Golden Ratio in Traditional Iranian Courtyard Houses? International Journal of Architectural Research: ArchNet-IJAR, 10 (1), 143. doi: 10.26687/archnet-ijar.v10i1.744
Najib Oglu, G. (1996). Geometry and Ornament in Islamic Architecture. Oxford University Press.
Pope, A. (1976). Persian Architecture. Soroush Press.
Posamentier, A. S. & Lehmann, I. (2012). The glorious golden ratio. Prometheus Books.
Putz, J. F. (1995). The Golden Section and the Piano Sonatas of Mozart. Mathematics Magazine, 68 (4), 275. doi: 10.2307/2690572
Shamaileh, A. A. (2022). Study and investigate perceptions of Jordanian college students on the golden ratio proportions. Computers and Electrical Engineering, (103). doi: 10.1016/j.compeleceng.2022.108317
Sharp, J. (2002). Spirals and the Golden Section. Nexus Network Journal, 4 (1), 59-82.

صفحه اصلی

ارسال مقاله

تماس با ما