باغ نظر

بررسی الگوهای رومی و بیزانسی برج بزرگ جنوبی ربع رشیدی؛ بر بنیان نمونه‌‌های آناتولیایی

https://doi.org/10.22034/bagh.2024.435340.5537
دوره 21، شماره 136
مهر 1403
صفحه 49-58
باغ نظر

نوع مقاله : مقالۀ پژوهشی

نویسندگان

بهرام آجورلو 1
بهزاد مهدی‌‌زاده 2

1 دکتری باستان‌‌شناسی، سرپرست پروژۀ بین‌‌المللی ربع رشیدی، گروه باستان‌‌شناسی، دانشکدۀ حفاظت آثار فرهنگی، دانشگاه هنر اسلامی تبریز، ایران.

2 دکتری باستان‌‌شناسی، عضو پروژۀ بین‌‌المللی ربع رشیدی، گروه باستان‌‌شناسی، دانشکدۀ ادبیات، دانشگاه اژه، ازمیر، ترکیه.

چکیده
بیان مسئله: ربع‌‌ رشیدی دو مرحلۀ سکونت و کاربری متفاوت داشته است که کاربری مرحلۀ دوم آن، نظامی بوده است. فرم و پلان برج بزرگ جنوبی ربع رشیدی در تاریخ معماری ایران پیشینه‌‌ای ندارد؛ بنابراین، دو پرسش پژوهندگان حاضر این است که فرم و پلان آن برگرفته از کدام الگو است؟ و معمار یا بانی احتمالی این برج کیست؟ فرضیۀ پژوهندگان این است که برج بزرگ جنوبی قلعۀ پساایلخانی رشیدیّه ساختۀ عثمانیان است و الگوی رومی و بیزانسی دارد. در قلمروی غربی عثمانی نمونه‌‌هایی از برج‌‌های بیرونی بر جای مانده‌‌اند که فرم و پلان آن‌‌ها می‌‌تواند چونان الگوی نمونۀ رشیدیه معرفی شوند؛ همچنین دیگر فرضیۀ پژوهندگان، جعفر‌‌پاشای فرنگی عثمانی را بانی این برج و قلعۀ پساایلخانی رشیدیه پیشنهاد می‌‌کند که در فترت رومیّۀ تبریز ساخته شده است.
هدف پژوهش: مرمت روشمند این اثر تاریخی نیازمند رعایت دو شرط اصالت و شناسایی الگوی آن است؛ زیرا در این حالت، می‌‌توان از تجربۀ موفق مرمت نمونه‌‌های مشابه بهره گرفت.
روش‌‌ پژوهش: برج‌‌های بیرونی در قلعۀ رشیدیۀ تبریز و آنتالیا، بودروم، ایاسوس، کلیدالبحر و معموره در آناتولی باختری مجموعۀ داده‌‌های این پژوهش را تشکیل می‌‌دهند که نمونه‌‌های آناتولی باختری، الگوی رومی و بیزانسی دارند. فرم و پلان و موقعیت این برج‌‌های بیرونی نسبت به باروی قلعۀ آن‌‌ها، با نمونۀ ربع‌‌رشیدی به روشی استقرائی مقایسه و هم‌‌چنین ده گزارش تاریخی مهم سده‌‌های شانزدهم و هفدهم میلادی دربارۀ قلعۀ رشیدیه و لشکرکشی عثمان‌‌پاشا و جعفرپاشای فرنگی به تبریز بررسی شده‌‌اند.
نتیجه‌‌گیری: برج بزرگ جنوبی ربع‌‌ رشیدی که با یک دیوار دارای مردرو به باروی اصلی قلعۀ رشیدیه وصل شده است، از گونۀ برج‌‌های بیرونی دارای منشأ رومی و بیزانسی است. برج بزرگ جنوبی قلعۀ رشیدیه دو طبقه دارد. دو طبقه ساختن برج‌‌های بیرون از بارو، میراثی است که از روم به بیزانس و سپس به عثمانی رسیده بود.

کلیدواژه‌ها

ربع‌‌ رشیدی
قلعۀ رشیدیه
دژ رومی
دژ بیزانسی
جعفر‌‌پاشای فرنگی عثمانی

عنوان مقاله English

Investigating the Roman and Byzantine Patterns of the Great Southern Outwork of the Rabʿ-e Rashidi; Based on Anatolian Samples

نویسندگان English

Bahram Ajorloo 1
Behzad Mehdizadeh 2
1 Ph.D. in Archaeology, The Head of International Project of Rabʿ-e Rashidi, Dep. of Archaeology, Faculty of Cultural Materials Conservation, Tabriz Islamic Art University, Tabriz, Iran.
2 Ph.D. Candidate in Archaeology, The Fellow of International Project of Rabʿ-e Rashidi, Dep. of Archaeology, Faculty of Letters, Ege University, Izmir, Türkiye.
چکیده English

Problem statement: Rabʿ-e Rashidi has two different phases of settlement and usage. Of these, the second phase was for military purposes. The form and plan of the great southern outwork of Rashidiyya have no precedent in the history of Iranian architecture. The present authors attempt to address two questions: What is the pattern of such an outwork? Who is its possible architect or the founder? The present authors have hypothesized that: the great southern outwork of the post-Ilkhanid fort of Rashidiyya was built by the Ottomans. So, it has a Roman-Byzantine pattern. In the Western Ottoman realm, samples of outworks have been left, whose form and plan can be regarded as a pattern for Rashidiyya. They have also hypothesized Jafar Pasha Frenk as its founder during the years of the Roman (Ottoman) Interruption of Tabriz.
Research objective: Methodic restoration of this antique work requires compliance with two conditions of authenticity and identification of its pattern; Because in this case, one can benefit from the successful experience of restoring similar samples.
Research method: The outworks in Rashidiyya, Antalya, Bodrum, Iasos, Kilitbahir, and Mamure consist of the data body of this research. These W. Anatolian samples have a Roman-Byzantine pattern. Inductively, their form, plan, and position of outworks in relation to their ramparts, are comparable with the Rabʿe- Rashidi’s one. Historically, 10 main resources from the 16th and 17th CE on the fort of Rashidiyya and the Tabriz campaign of Osman Pasha and Jafar Pasha Frenk are studied as well.
Conclusion: Typologically, the large south tower of Rashidiyya, which is connected to its main rampart by a musketeer banquette, falls within the category of semidetached two-story outworks from the Roman and Byzantine origin. First, Byzantium and then Ottomans inherited this heritage of Roman defensive architecture.

کلیدواژه‌ها English

  • Rab’ʿ-e Rashidi
  • Rashidiyya fort
  • Roman defensive architecture
  • Byzantine defensive architecture
  • The Ottoman Jafar Pasha Frenk
آجورلو، بهرام. (1399). کاوش‌‌های باستان‌‌شناختی پروژۀ بین‌‌المللی ربع‌‌رشیدی: میراث فرهنگی خواجه رشیدالدین فضل‌‌ا... همدانی. احمد مرتاضی (ویراستار)، مجموعۀ مقالات منتخب اولین همایش بین‌‌المللی بزرگداشت خواجه رشیدالدین فضل‌‌ا... همدانی با محوریت وقف و علم‌‌الادیان (182-161). دانشگاه تبریز.
ترکمان، اسکندربیگ منشی. (1390). عالم‌‌آرای عباسی (ویرایش فرید مرادی). نگاه. 
شاملو، ولی قلی خان بن داوود قلی خان. (1400). قصص‌‌الخاقانی (ویرایش سید سعید میرمحمد صادق). سروش و نگارستان اندیشه. 
شیرازی، عبدا...بن فضل‌‌ا... بن ابی‌‌نعیم بن روزبه. (1399). تاریخ وصاف، تجزیه‌‌الامصار و تزجیه‌‌الاعصار (ویرایش علیرضا نیک‌‌نژاد). میرماه. 
قاجار، نادرمیرزا. (1393). تاریخ و جغرافی دارالسلطنۀ تبریز (ویرایش غلامرضا طباطبایی مجد). آیدین. 
کریمیان، حسن و مهدی زاده، بهزاد. (1396). شهرهای ایران عصر ایلخانی: تحلیلی بر نقش وقف در توسعۀ شهرهای دوران ایلخانی. سازمان جهاد دانشگاهی واحد دانشگاه تهران.
مستوفی، حمدا... (1336). نزهت‏القلوب (ویرایش محمد دبیر سیاقی). طهوری.
مهدی‌‌زاده، بهزاد. (1392). بررسی جایگاه وقف در شکل‌‌یابی بافت شهری و فضاهای معماری عصر ایلخانان [پایان‌‌نامۀ منتشرنشدۀ کارشناسی ارشد، دانشگاه تهران].
همدانی، خواجه رشیدالدین فضل‌‌ا... (1319). تاریخ مبارک غازانی: داستان غازان‌‌خان (ویرایش کارل ایان). استفان اوستن. 
همدانی، خواجه رشیدالدین فضل‌‌ا... (1356). الوقفیّۀ الرشیدیّه به خطّ الواقف فی بیان شرایط امور الوقف و المصارف (ویرایش مجتبی مینوی و ایرج افشار و عبدالعلی کارنگ). انجمن آثار ملی ایران. 
Acioğlu, Y. (2018). Some observations about two un-survived bastions at Kilitbahir. COMU International Journal of Social Sciences, 3(2), 465-480. https://doi.org/10.31454/usb.476926 
Ajorloo, B. (2013). A historical approach to urban planning and architectural complexes of the Ilkhanid Tabriz. History of Iran after Islam, University of Tabriz, 4(7), 1‒23.
Ajorloo, B. (2017). Report of the 1st International Irano- German Archaeological & Restoration Expedition to the Rabʿ-e Rashidi. Iranian Center for Archaeological Researches.
Ajorloo, B. (2018). Report of the 2nd International Irano- German Archaeological & Restoration Expedition to the Rabʿ-e Rashidi. Iranian Center for Archaeological Researches.
Ajorloo, B. (2019). Report of the 3rd International Irano- German Archaeological & Restoration Expedition to the Rabʿ-e Rashidi. Iranian Center for Archaeological Researches.
Ajorloo, B., Fuchs, C., & Moradi, A.  (2018).  New research approaches to Rabʿ-e Rashidi, Tabriz, 2017. In R. Shirazi (Ed.), Proceedings of the 16th Annual Symposium on the Iranian Archaeology: Volume II. Short Reports 2017 (pp. 39-43). Iranian Researches Institute of Cultural Heritage & Tourism.
Ajorloo, B., Korn, L., & Fuchs, C. (2019). The 2nd season of international expedition to Rabʿ-e Rashidi, Tabriz, 2018.  In R. Shirazi (Ed.), Proceedings of the 17th Annual Symposium on the Iranian Archaeology 2018-2019: Volume I. Short Reports 2018 (pp. 11-15). Iranian Researches Institute of Cultural Heritage & Tourism.
Ajorloo, B., Korn, L., & Moradi, A. (2020). The 3rd season of international expedition to Rabʿ-e Rashidi, Tabriz, 2019. In R. Shirazi (Ed.), Proceedings of the 18th Annual Symposium on the Iranian Archaeology: Volume I. Short Reports 2019 (pp. 25-32). Iranian Researches Institute of Cultural Heritage & Tourism.
Ajorloo, B., & Moradi, A. (2020). An analytical approach to the function and dating of the Great southern tower at Rabʿ- e Rashidi in Tabriz. Bagh-e Nazar, 17(85), 51-64. https://doi.org/ 10.22034/BAGH.2020.171487.3990  
Akarca, A. (1998). Şehir ve Savunması. Türk Tarih Kurumu.
Akurgal, E. (2011). Ancient Civilizations and Ruins of Turkey. 11th ed. Net Turistik Yayinlari.
Aldrich, R. L. (2018). The Byzantine Influence Upon Ottoman Architecture. Forgotten Books.
Alpözen, O. (2002). Bodrum Kalesi Sualtı Arkeoloji Müzesi. Celsus Yayincilik.
Aydar, M. (2022). III. Murad devrinde şark seferine dair bir gazavatname. In S. Nurdan & M. Özler (Eds.), 18ci Türk Tarih Kongresi, Ankara, 1-5 October 2018 (pp. 1061-1074). Türk Tarih Kongresi.
Baldiran, A. & Abay, N. (2019). Iasos antik kenti 2018 yili çalişmalari. In A. Özme (Ed.), 41ci Kazi Sonuçlari Toplantisi: Vol. I (pp. 227-242). Türkiye Ministry of Culture and Tourism Publication.
Baldoni, D. (2004). The deffensive structures. In F. Berti (Ed.), Carian Iasos (pp. 57-61). Homer.
Bidlisi, S. (1860). Scheref-Nameh ou Histoire des Kourdes (V. V. Zernof, Ed.). Académie Impériale Russe des Sciences. (Original work published 1597)  
Bilgiç, U. (2016). Restoration Practices in the Bodrum Castle within the Framework of National and International Preserving Principles: Between the Years of 2017-2021. Muğla Provincial Directorate of Culture and Tourism. 
Bosch, C. E. (1947). Antalya Bölgesinde Araştirmalar I. In S. Atlan (Trans.). Türk Tarih Kurumu.
Çalışlar, I. (1999). Halikarnassos’ta Bir Zaman (Bir Bodrum Rehberi). APA.
Çelebi, A. D. M. (2007). Şecā’atnāme (A. Özcan, Ed.). Çamlica Basim Evi. (Original work published 1585)
Crane, H. (2009). Art and architecture 1300-1453. In K. Fleet (Ed.), The Cambridge History of Turkey: Volume I (pp. 266-352). Cambridge University Press.
Dàvid, G. (2013). Ottoman armies and warfare 1453-1603. In S. Faroghi & K. Fleet (Eds.), The Cambridge History of Turkey: Volume I (pp. 276-319). Cambridge University Press.
Dayar, E. (2020). Antalya castle on the 1815 map: city walls, doors and towers. Belleten, Türk Tarih Kurumu, 84(300), 667-716. https://doi.org/10.37879/belleten.2020.667
Douven, I.  (2017).  Abduction. In E. Zalta (Ed.), Stanford  Encyclopedia  of Philosophy. Stanford University.
Edernevi, M. M. M. (1859). Nühbet el-Tevārih ve el-Ehbār. Istanbul. (Original work published 1617)
Fewster, K. et al. (1985). A Turkish View of Gallipoli: Çanakkale. Hodja. 
Flüge, B. (2013). Construction and conception techniques of residential buildings and urbanism in Medieval Europe around A.D. 1100: The example of Cluny (France). CAS, University of Pennsylvania. University of Pennsylvania. 
Flüge, B. et al. (2000). Saône-et-Loire : une maison romane de 1091 à Cluny. Bulletin Monumental, 158(2), 151-155.
Fuchs, C., & Ajorloo, B. (2023) The Rabʿ-e Rashidi site in Tabriz (Iran) and its architectural remains. In N. Marchetti et al. (Eds.), Proceedings of the 12th International Congress on the Archaeology of the Ancient Near East, 06-09 April 2021, Bologna: Volume II (pp. 851-866).  Harrassowitz Verlag. https://doi.org/10.13173/9783447119030.851 
Fuchs, C. (2021). Rabʿ-e Rashidi: a study of the defensive architecture on the site. In A. Mortāzi (Ed.), Proceedings of the First International Conference in Honor of Khwāja Rashid-al-Din Fażl-Allāh Hamadāni, Excluded Volume for Endowment and Religious Studies (pp. 358-387). University of Tabriz Press.
Galanti, A.  (2022). Bodrum Tarihi (A. R. Özgürel, Ed.). Bodrum Belediyesi.
Gholdori, N. J. & Ajorloo, B. (2023). An Introduction to the hypothesis of SOQĀYA of Rabʿ- e Rashidi. Journal of Art & Civilization of the Orient, 11(41), 6-17. https://doi.org/ 10.22034/jaco.2023.383140.1293   
Goodwin, G. (1993). Sinan: Ottoman Architecture & Its Values Today. Saqi Books.
Graf, T. P. (2017). The Sultan’s Renegades: Christian- European Converts to Islam and the Making of the Ottoman Elite, 1575-1610. Cambridge University Press. 
Hellenkemper, H., & Hild, F. (2004). Tabula Imperii Byzantini VIII: Lykien und Pamphylien. Österreichischen Akademie der Wissenschaften.
Hoffmann, B. (2000). Waqf  im  mongolischen  Iran:  Rašīduddīns Sorge um Nachruhm und Seelenheil. Steiner. 
Hoffmann, B. (2013). Speaking about oneself:  Autobiographical statements in the works of Rashīd al-Dīn. In A.  Akasoy, C. Burnett & R. Yoeli-Tlalim (Eds.), Rashīd al-Dīn: Agent and Mediator of Cultural Exchanges in Ilkhānid Iran (pp. 1-14). Warburg Institute. 
Hoffmann, B. (2014). In pursuit of memoria and salvation: Rashīd al-Dīn and his Rabʿ-e Rashidi. In J. Pfeiffer (Ed.), Politics, Patronage and the Transmission of Knowledge in 13th & 15th Century Tabriz (pp. 171-185). Brill.
Hoffmann, B. (2021). The Waqfnāma-yi Rabʿ-e Rashidi– the most important written source for the understanding of the Rabʿ-e Rashidi endowment. In A. Mortāzi (Ed.), Proceedings of the First International Conference in Honor of Khwāja Rashid-al-Din Fażl-Allāh Hamadāni, Excluded Volume for Endowment and Religious Studies (pp. 388-398). University of Tabriz Press. 
Hinds, J. R. & Fitzgerald, E. (1981). Bulwark & Bastion: A Look at Musket Era Fortification with a Glance at Period Siege craft. Council on Abandoned Military Posts Periodical. 
Ipek, M. (2018). Archaeology and Historical Analysis of Kilitbahir Castle a Late Ottoman Building [Unpublished M.A. Dissertation in Archaeology, Çanakkale 18 March University].
Korn, L., & Heidenreich, A. (2021). The site of Rabʿ-e Rashidi, Tabriz: goals and beginnings of the Iranian-German research project. In A. Mortāzi (Ed.), Proceedings of the First International Conference in Honor of Khwāja Rashid-al-Din Fażl-Allāh Hamadāni, Excluded Volume for Endowment and Religious Studies (pp. 314-334). University of Tabriz Press.
Ladyman, J. (2002). Understanding the Philosophy of Science. Routledge.
Lorain, T. (2021). The Rabʿ-e Rashidi archaeological campaign, Tabriz: trench XII & XIII preliminary results (2019). In A. Mortāzi (Ed.), Proceedings of the First International Conference in Honor of Khwāja Rashid-al-Din Fażl-Allāh Hamadāni, Excluded Volume for Endowment and Religious Studies (pp. 335-357). University of Tabriz Press.
Lorain, T., Ajorloo, B., & Korn, L. (2023). Preliminary result of the Iranian-German archaeological campaign at the Rabʿ-e Rashidi in Tabriz. In N. Marchetti et al. (Eds.), Proceedings of the 12th International Congress on the Archaeology of the Ancient Near East, 06-09 April 2021, Bologna: Volume II (pp. 867-878). Harrassowitz Verlag. https://doi.org/10.13173/9783447119030.867 
Lorain, T., Fuchs, C., & Korn, L. ( 2022). Architectural and archaeological research on the Rabʿi Rashīdī, Season 2019. E- Forschungsberichte des DAI, 1–35. https://doi.org/10.34780/3h77-denz       
Nicolle, D. (2010). Ottoma Fortifications. Osprey.
Özçelik, E. (2021). Acem serhaddinde Cafer Paşalar: Tebriz ve Şirvan eyaletlerinin muhafazasi, 1583-1591. Journal of Humanities & Social Sciences, Fatih Sultan Mehmet University, 18, 139-194. https://doi.org/10.16947/fsmia.1050274 
Öztürk, N. (2019). Examining of the Architectural Features and Conservation Problems of Sea Fortresses Reused as Archeological Museums in the Aegean Region in the Example of Bodrum Fortress [Unpublished M.A. Dissertation in Architectural Restoration, Mimar Sinan University].
Peçevi, I. (1969). Peçevi Tarihi (M. Uraz, Ed.). Son Telgraf Matbaası. (Original work published 1641) 
Renfrew, C., & Bahn, P. (2016). Archaeology, Theories, Methods & Practice. 7th ed. Thames & Hudson.
Roshan, M., & Ajorloo, B. (2019). The analytical revisiting of the structure known as Ilkhanid bathhouse in Rabʿ-e Rashidi, Tabriz. Bagh-e Nazar, 15(68), 5-14. https://doi.org/ 10.22034/bagh.2019.81653    
Şahin, S. et al., (2021). Son dönem çalişmalari işiğinda anamur Mamure kalesi. AMISOS, 6(11), 267-284. https://doi.org/10.48122/amisos.987156
Sarabi, M. (2024). Reconstruction of the architectural plan of the Rowza in the Rabʿ-e Rashidi complex, Tabriz, Iran. Bagh-e Nazar, 21(134), 47-56. https://doi.org/10.22034/bagh.2024.433241.5526  
Selāniki, M. E. (1864). Tārihi Selāniki. Metbaa-i Āmire Istanbul. (Original work published 1599)
Tavernier, J. B. (1677). Les Six Voyages de Jean Baptiste Tavernier, Écuyer Baron d’Aubonne, qu’il a Fait en Turquie, en Perse, et aux Indes, Premier Partie. Gervais Clouzier et Claude Barbin à Paris.
Türe, A. (2006). Karia’dan Bugüne Bodrum. Yapi Endüstrisi Kültür Yayinlari.
Utkular, I. (1954). Çanakkale Boğazindaki Fatih Kaleleri. ITÜ.
Vefāyi, Ş. M. (2019). Tevārih-i Gāzāvāt-i Sultān Murād-i Sālis (E. Afyouncu, Ed.). Yeditepe Yayinlari. (Original work published 1587)
Wilber, D. N. (1955). The Architecture of Islamic Iran: The Ilkhanid Period. Princeton University Press.
Wilson, D. R. (1984). Defensive outworks of Roman forts in Britain. Britannia, 15, 51-61. https://doi.org/10.2307/526582 
Yilmaz, L. (2003). Antalya 16. Yüzyilin Sonuna Kadar. Türk Tarih Kurumu.
Zeyrek, Y. (2001). Tārih-i Osman Paşa Özdemiroğlu. Kültür ve Turizm Bakanliği. (Original work published 1585)

صفحه اصلی

ارسال مقاله

تماس با ما