باغ نظر

مؤلفه‌‌های معماری مؤثر بر شکل‌‌گیری رفتار جمعی در فضاهای آیینی شمال ایران (مطالعه موردی: سقانفارهای شهر بابل)

https://doi.org/10.22034/bagh.2025.538765.5868
دوره 22، شماره 151
دی 1404
صفحه 25-34
باغ نظر

نوع مقاله : مقالۀ پژوهشی

نویسندگان

نجمه مهدی زاده 1
محمد حسن خادم زاده 2

1 گروه معماری، دانشکدۀ هنر و معماری، پردیس بین‌الملل کیش، دانشگاه تهران، ایران

2 دانشکدۀ معماری، دانشکدگان هنرهای زیبا، دانشگاه تهران، ایران

چکیده
بیان مسئله: فضاهای آیینی به‌عنوان بسترهای کالبدی و معنایی، نقش مهمی در سازمان‌دهی رفتار جمعی جوامع سنتی ایفا می‌کنند. در شمال ایران، سقانفارها به‌عنوان معماری آیینی منحصربه‌فرد در میان مردم مازندران، نه‌تنها محلی برای برگزاری مراسم مذهبی هستند، بلکه با ویژگی‌های فضایی خاص خود، رفتارهای جمعی و الگوهای کنش اجتماعی را سامان‌دهی می‌کنند. بااین‌حال، تاکنون کمتر به تأثیر مؤلفه‌های کالبدی سقانفارها بر شکل‌گیری رفتار جمعی پرداخته شده است.
هدف پژوهش: هدف این پژوهش، شناسایی و تحلیل مؤلفه‌های معماری مؤثر بر شکل‌گیری رفتار جمعی در سقانفارهای شهر بابل با رویکردی کیفی، به‌منظور درک نقش فضاهای آیینی بومی در تقویت تعاملات اجتماعی و هویت جمعی است.
روش پژوهش: این پژوهش با رویکرد کیفی و روش مطالعه موردی انجام شد. گردآوری داده‌ها ازطریق مصاحبه‌های نیمه‌ساختاریافته با 12 نفر از معماران بومی، متولیان و اهالی، مشاهدۀ مشارکتی و ثبت میدانی انجام شد. داده‌های کیفی با روش تحلیل مضمون براون و کلارک کدگذاری و تحلیل شدند.
نتیجه‌گیری: یافته‌ها نشان داد که مؤلفه‌هایی مانند ایوان‌های روباز، ستون‌های چوبی، پله‌های بیرونی، سلسله‌مراتب فضایی و تزئینات نمادین سقانفارها نقش تعیین‌کننده‌ای در شکل‌گیری رفتار جمعی آیینی دارند. این عناصر با ایجاد قابلیت دید و دسترسی مشترک، سازمان‌دهی مسیرهای حرکتی و تداعی مفاهیم نمادین مذهبی به بازتولید معنا و تقویت حس هویت و تعلق جمعی در میان مشارکت‌کنندگان کمک می‌کنند. نتایج پژوهش می‌تواند در طراحی فضاهای آیینی معاصر با رویکرد بومی‌گرایانه و ارتقای کیفیت تجربۀ جمعی استفاده شود.

کلیدواژه‌ها

سقانفار
معماری آیینی
رفتار جمعی
فضای مذهبی
تحلیل مضمون.

عنوان مقاله English

Architectural Components Affecting the Formation of Collective Behavior in Ritual Spaces of Northern Iran (Case Study: Saqanfars of Babylon)

نویسندگان English

Najmeh Mehdizadeh 1
Mohammad Hasan Khademzade 2
1 Department of Architecture, Faculty of Art and Architecture, Kish International Campus, University of Tehran, Iran
2 School of Architecture, College of Fine Arts, University of Tehran, Iran
چکیده English

Problem statement: Ritual spaces, as physical and semantic contexts, play an important role in organizing the collective behavior of traditional societies. In northern Iran, Saqanfars, as a unique ritual architecture among the people of Mazandaran, are not only places for holding religious ceremonies, but also organize collective behaviors and social action patterns with their specific spatial characteristics. However, so far, the effect of the physical components of Saqanfars on the formation of collective behavior has been less studied.
Research objective: To identify and analyze the architectural components affecting the formation of collective behavior in Saqanfars of Babylon with a qualitative approach, in order to understand the role of indigenous ritual spaces in strengthening social interactions and collective identity.
Research method: This research was conducted with a qualitative approach and a case study method. Data collection was conducted through semi-structured interviews with 12 indigenous architects, custodians, and residents, participatory observation, and field recording. Qualitative data were coded and analyzed using Brown and Clark’s thematic analysis method.
Conclusion: The findings showed that components such as open porches, wooden columns, external stairs, spatial hierarchies, and symbolic decorations of saqanfars play a decisive role in the formation of collective ritual behavior. By creating visibility and shared access, organizing movement paths, and evoking symbolic religious concepts, these elements help reproduce meaning and strengthen a sense of identity and collective belonging among participants. The results of the study can be used in the design of contemporary ritual spaces with a vernacular approach and improving the quality of collective experience.

کلیدواژه‌ها English

  • Reza Shah&‌‌rsquo
  • s statue
  • Representation
  • Political authority
  • Memorial landscape
  • Legitimization
  • Pahlavi era
  • Urban space.
احدی، آزاده. (1393). بررسی ساختار سقانفار لِدار. اثر، 35(64)، 3-16. http://journal.richt.ir/athar/article-1-27-fa.html 
اکبرپورکامی، مرضیه؛ هاشمی زرج آباد، حسن؛ محمودی، فتانه و حسامی، وحیده. (1394). بررسی نمادهای ملی و مذهبی نقوش سقانفارهای شهرستان بابل (مطالعه موردی شیاده و کبودکلا). دومین همایش ملی باستان شناسی ایران. https://sid.ir/paper/856464/fa 
پیرنیا، محمد کریم. (1397). آشنایی با معماری اسلامی ایران (تألیف غلامحسین معماریان). غلامحسین معماریان.
جانعلیزاده چوب بستی، حیدر و ذال، محمد حسن. (1389). سقانفار؛ نماد معماری اسلامی: کارکردهای دینی و اجتماعیِ سقانفار در مازندران. کاوش‌های فلسفه و دین، 33(6)، 111-138. https://jre.journals.umz.ac.ir/article_621_134.html?lang=en 
حیدری، وحید و اسدی، زهرا. (1401). تحلیل ویژگی‌های کالبدی در سقانفارهای مازندران (همراه با مستندسازی و بررسی تطبیقی سقانفار قادیکلا). معماری‌شناسی، (23)، 153-163. http://noo.rs/QNUty   
شیرین جانی، سمیه؛ صمدی فرد، زهرا و شریفیان، سیدعلی. (1394). بازشناسی مفهوم و عملکرد ایوان در معماری ایرانی با تأکید بر تأثیرگذاری در ساختار معماری. کنفرانس بین‌المللی پژوهش در علوم و تکنولوژی. https://civilica.com/doc/446798 
محمودی، فتانه؛ طاووسی، محمود و فرهنگی، علی‌اکبر. (1388). تجلی هویت ملی در هنر ایران با رویکردی به مضامین نقش‌مایه‌های تزیینی سقانفارها در مازندران. مطالعات ملی، 10(37)، 75-97. https://www.rjnsq.ir/article_99659.html 
مقبلی، آناهیتا؛ رستمی، مصطفی و باباجان تبار، فاطمه. (1391). مضمون‌های اساطیری و نمادهای آیینی در نگاره‌های سقف سقانفارهای بابل (مطالعه موردی: سقانفارهای کیجاتکیه- شیاده- کبودکلا -کبریاکلا- چمازکلا). نخستین همایش ملّی هنر تبرستان (گذشته و حال)، بابلسر. https://civilica.com/doc/387742/ 
AlSayyad, N. (2014). Traditions: The “real,” the hyper, and the virtual in the built environment. Routledge.
Azizpour Shoubi, A., Hashempour, P., & Nezhad Ebrahimi, A. (2021). The inquiry to identify the cultural context of architecture from Nefar to Saqa-Nefar. Journal of Research in Islamic Architecture (JRIA), 9(2), 39- 60. http://dx.doi.org/10.52547/jria.9.2.39
Dovey, K. (2016). Urban design thinking: A conceptual toolkit. Bloomsbury Publishing. 
Eliade, M. (2013). The sacred and the profane: The nature of religion (Reprint ed.). Mariner Books.
Foruzanmehr, A., & Vellinga, M. (2011). Vernacular architecture: questions of comfort and practicability. Building Research & Information, 39(3), 274- 285. https://doi.org/10.1080/09613218.2011.562368
Gehl, J. (2013). Cities for people. Island Press. 
Giddens, A. (1984). The constitution of society: Outline of the theory of structuration. Polity Press. 
Habibi, S. M., & Maghsoudi, A. (2022). Urban restoration: Definitions, theories, experiences, charters and global resolutions, urban methods and actions 2601. University of Tehran Press. https://sl1nk.com/MaKeO
Jacobs, J. (2016). The death and life of great American cities. Vintage Books. 
Kalantar, A. A. (2020). Analytical study of the function of Mazandaran Saqanefars based on themes of decorations with an educational literature approach. Negareh Journal, 15(56), 71- 87. https://doi.org/10.22070/negareh.2020.3122 
Kasmai, M. (2013). Climate architecture. Khak Publications. 
Lefebvre, H. (1991). The production of space (New Edition). Wiley-Blackwell. 
Low, S. M. (2017). Spatializing culture: The ethnography of space and place. Routledge. 
Madanipour, A. (2017). Cities in time: Temporary urbanism and the future of the city. Bloomsbury.
Mahmoudi, F., & Tavousi, M. (2008). Figurative motifs content in “Mazandaran Saqqa-talars“: Comparative study in Shiyade and Kordkola Saqqa-talar’s motifs. Honar-ha-ye Ziba, 36(0), 67- 76. https://www.magiran.com/p579031
Memarian, G., & Brown, F. E. (2003). Climate, culture, and religion: Aspects of the traditional courtyard house in Iran. Journal of Architectural and Planning Research, 20(3), 181- 198. https://sid.ir/paper/621866/en 
Rafiee, Z. (2012). Transformation process of «Nefar» in vernacular architecture of Mazandaran.  Bagh-e Nazar, 8(19), e720. https://www.bagh-sj.com/article_720.html?lang=en 
Rapoport, A. (2005). Culture, architecture and design (2nd ed.). Locke Science Publishing Company.
Salama, A. M. (2015). Spatial design education: New directions for pedagogy in architecture and beyond. Ashgate Publishing. https://doi.org/10.4324/9781315610276 
Shepley, M. M., & Pasha, S. (2017). Design for mental and behavioral health. Routledge. https://doi.org/10.4324/9781315646916 
Turner, V. (1982). From ritual to theatre: The human seriousness of play. Performing Arts Journal Publications.
Turner, V. (2012). The ritual process: Structure and anti-structure. Routledge. https://books.google.com/books/about/The_Ritual_Process.html?id=IBRuiOX8VEEC 
Zal, M. H., & Fallah, M. (2014). Ritual architecture structure and function in Mazandaran: Saghanefars of Fereidunkenar, Mazandaran. Quarterly Journal of Socio-Cultural Development Studies, 2(3), 79- 99. http://journals.sabz.ac.ir/scds/article-1-54-en.html
Zarei, A., Akbarpour Kami, M., & Paydarfard, A. (2021). Study and analysis of motifs of Saqanfars in the east of Mazandaran (Shia Deh, Ladar and Shahzadeh Reza). Journal of Islamic Archaeology Studies, 1. https://doi.org/10.22080/jiar.2020.3097 

صفحه اصلی

ارسال مقاله

تماس با ما